Câu Ăn cơm với cáy thì ngáy o o, ăn cơm thịt bò thì lo ngay ngáy đọc lên đã thấy buồn cười vì cách chơi chữ, ngẫm rồi lại thấy sắc. Hai tiếng ngáy o o với lo ngay ngáy đặt cạnh nhau, nghe vui tai mà nói được một điều rất nghiêm.
Nghĩa đen: mắm cáy và mâm thịt bò
Cáy là loài cua nhỏ sống ở ruộng nước lợ, ở bãi ven sông. Người quê bắt cáy về làm mắm cáy, thứ mắm rẻ tiền, mặn mòi, dân dã đến mức nhắc tới là hình dung ngay ra bữa cơm nghèo. Ăn cơm với cáy tức là ăn bữa đạm bạc nhất.
Thịt bò thì ngược lại. Ngày trước con trâu con bò là đầu cơ nghiệp, mấy khi có mà ăn. Mâm cơm có thịt bò là mâm sang, hiếm hoi trong nhà làm ruộng.
Câu tục ngữ dựng lên cái cảnh trái khoáy: ăn thứ rẻ nhất thì tối về ngủ ngon lành, ngáy o o; ăn thứ sang nhất lại nằm thao thức, lo ngay ngáy. Bữa ăn ngon hơn mà giấc ngủ tệ đi, chỗ ấy mới là chỗ ông bà muốn ta dừng lại mà nghĩ.
Nghĩa bóng: miếng ăn ấy ở đâu ra
Vì sao ăn ngon mà lại lo? Cái lẽ nằm ở chỗ miếng ăn ấy ở đâu ra. Bát cơm mắm cáy là do chính tay mình làm ra, ăn vào lòng nhẹ tênh. Còn mâm thịt bò kia, nếu là của người ta đãi mà mình chưa biết lấy gì đáp lại, nếu là ăn vay ăn nợ, hay tệ hơn là miếng ăn không chính đáng, thì ăn xong nỗi lo mới bắt đầu.
Cho nên câu này nói về sự thanh thản. Ông bà đo cái sướng của một đời không bằng mâm cao cỗ đầy mà bằng giấc ngủ. Ai ăn xong còn ngủ được thì người ấy sống yên.
Còn một tầng nữa: cái gì vượt quá sức mình thì thường kèm theo nỗi lo. Cố với tới một mức sống không vừa với sức, được cái vẻ ngoài mà mất cái yên trong bụng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Giấc ngủ là cái thước thật thà nhất. Người ta khoe với thiên hạ được đủ thứ, trừ những đêm nằm trằn trọc. Một việc vừa làm xong mà khiến mình mất ngủ thì hẳn có chỗ nào chưa ổn.
Của mình làm ra thì ăn mới ngon. Miếng tự tay kiếm được, dù đạm bạc, vẫn cho cái cảm giác đàng hoàng mà không món quà biếu nào thay được. Nhận của người là mắc một khoản nợ chẳng ghi ở đâu cả; nhận nhiều quá thì trong lòng tự khắc thấy nặng.
Chuyện quà cáp ở chỗ làm ăn cũng vậy. Bữa ăn hôm nay sang thật, nhưng nếu nó làm mình khó xử lúc phải quyết cho công bằng thì cái giá đắt hơn nhiều. Trong chi tiêu thì đây là lời nhắc sống trong sức mình: vay mượn để trông cho bằng người ta chính là đổi bát cơm mắm cáy yên lành lấy mâm thịt bò đầy lo.
Những câu cùng ý
- Đói cho sạch, rách cho thơm — nghèo mấy cũng giữ cho lòng ngay thẳng.
- Của phi nghĩa có giàu đâu — của không chính đáng chẳng bền được với ai.
- Cây ngay không sợ chết đứng — sống ngay thẳng thì chẳng sợ điều tiếng.
- Râu tôm nấu với ruột bầu — bữa nghèo mà vui vẫn hơn mâm cỗ nặng nề.
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — miếng ăn phải do chính tay mình làm ra.
Đôi lời về câu này
Câu này gắn với đời sống vùng ven sông ven biển, nơi con cáy và mắm cáy là món quen. Còn có từ bao giờ, ai nói ra đầu tiên thì chẳng ai biết. Nó sống được là nhờ vần: cáy vần với ngáy, bò vần với lo, đọc một lần là nhớ, rồi cứ thế truyền miệng từ đời nọ sang đời kia. Cứ xem như kinh nghiệm dân gian để tham khảo, có đúng có sai tuỳ cảnh tuỳ người; gặp việc thì soi lại cho hợp với mình rồi hẵng theo.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
