Nghe ai thở dài ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng là biết ngay: suốt ngày lo việc thiên hạ, cơm nhà mình ăn, sức nhà mình bỏ, còn phần được thì chẳng thấy đâu. Câu này lạ ở chỗ vừa không hẳn là chê, vừa chẳng hẳn là khen.
Nghĩa đen: cái tù và và một vùng gọi là tổng
Tù và là thứ kèn thổi làm bằng sừng trâu, sừng bò, có khi bằng vỏ ốc lớn. Tiếng nó trầm, vang xa, ngày trước dùng báo hiệu cho cả vùng: gọi người đi họp, báo có cướp, báo vỡ đê, báo cháy. Người thổi phải khoẻ hơi và phải chạy khắp nơi, vì tiếng kèn chỉ vang tới một khoảng.
Tổng là một đơn vị ở nông thôn thời trước, gồm nhiều làng xã gộp lại, rộng hơn làng nhiều. Hàng tổng tức là cả vùng ấy.
Ghép lại thành cảnh một người ăn cơm nhà mình nấu, chẳng hưởng đồng công nào, mà vác cái tù và đi khắp tổng thổi cho thiên hạ nghe. Công thì bỏ cho cả vùng, gạo thì lấy từ nồi nhà mình.
Nghĩa bóng: lo việc người, thiệt phần mình
Nghĩa bóng là làm không công cho người khác, ôm việc chung vào mình trong khi việc nhà bê trễ mà chẳng ai trả cho cái gì. Giọng câu nói thường nửa đùa nửa than, đôi khi hơi trách.
Nhưng hiểu là chê không thôi thì chưa đủ. Một mặt, người ta tiếc cho người bỏ công vô ích, gánh việc mà chẳng ai ghi, có khi còn bị nói ra nói vào. Mặt khác, làng xóm ngày trước chạy được phần lớn là nhờ những người chịu vác tù và: người trông đê, người lo việc hiếu hỉ, người đứng ra dàn xếp.
Cho nên nên đọc câu này như lời nhắc về chỗ cân bằng. Việc chung vẫn cần người gánh, nhưng gánh mà bỏ bê nhà mình, gánh mà chẳng ai chia, thì sớm muộn cũng thành uổng công rồi sinh chán.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là lo cái gốc nhà mình. Ông bà chẳng cấm giúp đời, chỉ nhắc rằng nồi cơm nhà mình có đầy thì mới đi thổi tù và lâu dài được. Bỏ bê gia đình, sức khoẻ, việc chính để chạy theo việc chung là cách nhanh nhất để kiệt sức rồi bỏ dở cả hai.
Sau nữa, việc chung phải có chia phần và có giới hạn. Một người ôm hết thì cả nhóm quen dựa dẫm, mà người ôm việc dần thành kẻ chịu tội cho mọi cái sai. Chia việc, đặt hạn, nói rõ mình làm phần nào là cách giữ cho lòng tốt khỏi mòn.
Rồi phải phân biệt việc đáng vác với việc không phải của mình. Có việc mình gánh giúp thì cả vùng cùng được, đó là cái tù và đáng vác. Có việc vốn của người khác, mình xen vào chỉ khiến họ ỷ lại còn mình mang tiếng.
Ở chỗ làm, người luôn nhận phần việc không tên như gom báo cáo, sắp cuộc họp, đỡ tay cho đồng nghiệp thì rất quý mà cũng dễ thành người vác tù và. Nếu những việc ấy không được tính đến lúc đánh giá thì nên nói ra và đề nghị thay phiên, đừng âm thầm chịu rồi ấm ức. Ở khu phố, hội phụ huynh cũng vậy: lập nhóm, chia đầu việc, có quỹ, có nhiệm kỳ rõ ràng. Việc chung bền được là nhờ cách sắp xếp, chứ không nhờ một người hy sinh.
Những câu cùng ý
- Ăn cơm nhà lo việc thiên hạ — cách nói gần như một nghĩa, giọng than nhiều hơn.
- Cốc mò cò xơi — người bỏ công, kẻ khác hưởng phần.
- Đèn nhà ai nấy rạng — nhắc cái ranh giới trách nhiệm giữa các nhà.
- Nhiều sãi không ai đóng cửa chùa — việc chung không chia rõ thì bỏ bê, rồi dồn lên một người.
Đôi lời về câu này
Câu này gắn với nếp làng xã cũ, hồi tổng còn là vùng quen thuộc và tiếng tù và còn dùng để báo tin. Nó là lời truyền miệng, không rõ ai đặt ra và có từ khi nào; có nơi nói gọn là vác tù và hàng tổng, có nơi nói ăn cơm nhà thổi tù và hàng tổng, nghĩa vẫn thế. Cứ xem như kinh nghiệm dân gian để tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời tuỳ người; gặp việc thì soi lại cho hợp cảnh mình rồi hẵng theo.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
