Có những câu nghe qua rồi quên, mà càng sống lâu càng thấm. "Ăn có nhai, nói có nghĩ" là một câu như thế. Tám chữ, hai vế, đặt cạnh nhau hai việc tưởng chẳng dính gì tới nhau: miếng ăn và lời nói.
Nghĩa đen: nhai kỹ miếng ăn, nghĩ kỹ lời nói
Vế đầu nói chuyện ăn. "Nhai" là nghiền nhỏ thức ăn trước khi nuốt. Miếng cơm vào miệng mà nuốt chửng cho nhanh thì nhẹ là nghẹn, nặng là hóc, lâu ngày cái dạ dày phải gánh phần việc lẽ ra hàm răng đã làm. Cơm độn, rau luộc, cá kho mặn, thức ăn thô lại nhiều xương nhiều xơ, nên nhai kỹ ngày trước là chuyện của từng bữa một, chẳng phải lời khuyên bóng bẩy.
Vế sau nói chuyện nói. "Nghĩ" là suy trước tính sau, là cái khoảng lặng rất ngắn giữa lúc ý nảy ra trong đầu và lúc tiếng bật khỏi miệng. Lời nói không nghĩ cũng như miếng ăn không nhai: trôi tuột đi, chẳng giữ lại được, mà hậu quả thì người nói lãnh đủ.
Hai vế đặt song song thành một phép so rất khéo. Nhai với miếng ăn thế nào thì nghĩ với lời nói thế ấy. Cả hai đều là bước ở giữa, đều tốn một chút thì giờ, và đều là thứ người vội vàng bỏ qua trước tiên.
Nghĩa bóng: lời buột ra là không rút lại được
Cái ông bà thật sự muốn gửi nằm ở vế sau. Câu này mượn chuyện ăn, việc ai cũng làm, để nói một chuyện khó hơn nhiều: giữ mồm giữ miệng.
Miếng ăn nuốt vội thì hại mình. Lời nói buột ra thì hại cả mình lẫn người. Một câu đùa quá đà giữa đám đông, một lời phán khi chưa rõ đầu đuôi, một câu hứa nói cho xong chuyện, đều là nuốt chửng cả. Lúc nói thì nhẹ như không, lúc gánh mới thấy nặng.
Sâu hơn nữa, câu này khen cái sự chủ động. Người nghĩ trước khi nói là người làm chủ được lời của mình, không để cơn nóng phát ngôn thay. Đó chẳng phải rụt rè, cũng chẳng phải giả tạo, mà là biết lời nói có sức nặng và mình phải chịu cái sức nặng ấy.
Bài học và cách dùng hôm nay
Nói nhanh không phải là khôn. Nhiều người tưởng đối đáp nhanh, nói vo trơn tru là giỏi. Thật ra người nghe nhớ lâu không phải câu nhanh mà là câu đúng.
Miếng ăn nuốt vội thì bữa sau ăn chậm lại được. Lời nói ra rồi thì không thu về. Xin lỗi được, đính chính được, nhưng cái ấn tượng đầu tiên rất khó xoá.
Thời nay câu này còn nặng hơn xưa, vì chỗ để nói đã nhiều gấp bội. Ngày trước lỡ lời thì chỉ vài người trong mâm nghe thấy. Bây giờ một dòng viết lúc đang bực nằm lại trên mạng nhiều năm.
Ở chỗ làm, cứ đọc lại cái thư một lượt trước khi bấm gửi, nhất là thư viết lúc đang khó chịu. Bị hỏi bất ngờ chuyện mình chưa nắm thì xin thời gian tra lại, đừng đoán bừa. Trong nhà, cái khoảng dừng ấy còn quý hơn: lúc giận con, giận vợ giận chồng, câu nặng nào cũng sẵn ở đầu lưỡi. Nhiều vết rạn trong nhà không đến từ việc làm mà đến từ một câu buột miệng.
Những câu cùng ý
- Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói — cân nhắc cho kỹ, đừng vội mở miệng.
- Biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe — chỉ nói phần mình nắm chắc.
- Bệnh từ miệng vào, vạ từ miệng ra — cùng cái miệng, ăn sai thì bệnh, nói sai thì hoạ.
- Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau — nói tử tế chẳng tốn gì, chỉ tốn chút cân nhắc.
- Nói dài, nói dai, nói dại — nói nhiều quá thì sớm muộn cũng lỡ lời.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng, gọt dần qua nhiều đời cho gọn và dễ nhớ, chẳng rõ ai đặt ra và có từ bao giờ. Cứ xem là kinh nghiệm dân gian để tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời tuỳ việc. Cũng có lúc phải nói ngay mới kịp, chẳng chờ nghĩ được; gặp cảnh nào thì soi lại cho hợp cảnh ấy.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
