Ông bà chê nhau ít khi nói nặng, chỉ dựng lên một cảnh rồi để người nghe tự thấy. Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau là một cảnh như thế: hai việc trong một ngày làng, đủ vẽ trọn một kiểu người.
Nghĩa đen: hai vế, hai chỗ đứng
Vế đầu là chuyện cỗ bàn. Cỗ ngày trước không dư dả, mâm trên mâm dưới khác nhau, món ngon có hạn. Ai tới sớm thì ngồi mâm trước, được phần tươm tất, ăn thong thả. Người tới muộn nhiều khi chỉ còn mâm cuối với thức ăn nguội.
Vế sau là chuyện lội nước. Đường làng sau mưa hay ngập. Người đi đầu chịu hết rủi ro, chẳng biết chỗ nào hụt chân, chỗ nào có mảnh sành. Người đi sau cứ nhìn bước chân người trước mà đặt chân, vừa yên vừa nhàn.
Ghép hai vế lại mới thấy cái sắc. Người trong câu chẳng phải lúc nào cũng đi trước, cũng chẳng phải lúc nào cũng đi sau. Họ chọn chỗ đứng theo đúng một lẽ: chỗ nào lợi thì đứng vào đó.
Nghĩa bóng: cái khôn lỏi
Câu này chỉ thẳng vào kiểu người nhanh chân khi có phần, chậm chân khi phải gánh. Việc vui, việc nhàn, việc có tiếng thì nhận ngay. Việc nặng, việc rủi, việc phải chịu trách nhiệm thì lùi lại, chờ người khác làm xong mới ló mặt.
Đây là câu chê chứ không phải câu khen. Có người bảo thế là biết tính toán, nhưng nói vậy là bỏ mất cái cốt: kiểu khôn này chỉ chạy được khi có người khác chịu phần thiệt. Cả làng cùng ăn cỗ đi trước thì không ai dọn cỗ. Cả làng cùng lội nước theo sau thì chẳng ai qua nổi khúc nước ấy.
Bài học và cách dùng hôm nay
Phần lợi giành được bằng cách né việc thường rất nhỏ so với phần mất. Giữ được miếng ngon trước mắt, nhưng mất tiếng, mất luôn dịp học nghề cho ra nghề. Đến lúc cần người đỡ mới thấy quanh mình chẳng còn ai chịu đi trước cho mình theo sau.
Cũng đừng nhầm thận trọng với khôn lỏi. Người thận trọng đứng ngoài cả hai vế: đã không nhận phần khó thì cũng không đòi phần ngon. Người khôn lỏi chỉ đứng ngoài vế khó. Cùng ý còn có Ăn thì ăn những miếng ngon, làm thì chọn việc cỏn con mà làm hay Đục nước béo cò. Ngược lại là Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao, việc chung chỉ thành khi ai cũng góp một tay.
Đôi lời về câu này
Không ai biết câu này có từ bao giờ, cũng chẳng ai biết người đầu tiên nói ra. Đó là lời truyền miệng đọng lại từ chuyện cỗ bàn và chuyện đường làng mùa mưa, ông bà nói lại cho con cháu. Cứ xem như kinh nghiệm dân gian để tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời tuỳ việc; gặp chuyện thì soi lại cho kỹ rồi hẵng đem gán cho ai.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
