Có những câu không mắng ai nặng lời mà nghe vẫn nhói. Ăn chực nằm chờ là một câu như thế. Bốn chữ dựng lên cảnh một người ở nhờ nhà người ta, ngày ăn nhờ bữa cơm, đêm nằm đợi một điều chưa biết bao giờ mới tới.
Nghĩa đen: bốn chữ, hai cái nhờ
Vế đầu là ăn chực. Chữ "chực" là chờ sẵn, đứng đợi để nhận phần. Ăn chực là ăn nhờ mâm cơm nhà người, không phải mâm mình dọn, không phải gạo mình đong.
Vế sau là nằm chờ. Nằm là tư thế của người chẳng có việc gì để làm. Chờ là cái thế phải đợi người khác quyết. Nằm chờ nghĩa là cả ngày dài chỉ mỗi việc đợi, mà cái đợi ấy lại không do mình định.
Ghép lại thành cảnh một người sống trọn bằng sự cho phép của người khác: miếng ăn nhờ người, chỗ nằm nhờ người, ngày mai cũng nhờ người quyết.
Nghĩa bóng: cái thế bị động
Nghĩa hay gặp nhất là cảnh bám trụ dai dẳng ở một nơi để mong được việc. Ngày trước ai có việc phải lên huyện lên tỉnh, chẳng biết bao giờ tới lượt, đành nương nhờ người quen, ngày này qua ngày khác chờ gọi tên. Người đi thi, người chờ lĩnh tiền công cũng vậy.
Nghĩa thứ hai là chê thói sống bám. Có người chẳng lâm cảnh khó gì, chỉ là ngại làm, cứ tìm nhà bà con mà tá túc hết tháng này sang tháng khác, ăn phần cơm của người, ngủ giường của người, mà không đụng tay vào việc gì.
Nhưng nói cho công bằng, không phải ai rơi vào cảnh này cũng đáng trách. Nhiều người phải ăn chực nằm chờ vì hoàn cảnh đẩy tới: mất mùa, mất việc, ốm đau, hay chỉ vì có nơi bắt họ đợi mà chẳng cho biết đợi tới bao giờ. Câu này tả cái thế bị động là chính, chứ không phải để mạt sát con người.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, giữ lấy phần chủ động, dù nhỏ. Ngay trong lúc phải chờ vẫn có việc nằm trong tay mình: soạn sẵn giấy tờ, hỏi cho rõ đầu đuôi, tìm thêm một đường khác phòng khi đường này tắc. Làm được thế thì vẫn là chờ, nhưng không còn nằm chờ nữa.
Sau nữa, ở nhờ thì phải biết góp phần. Người tá túc nhà bà con mà xắn tay dọn dẹp, đi chợ, trông trẻ giúp thì được quý. Coi đó là chuyện đương nhiên thì vài tuần là không khí đã khác. Cái khó chịu trong câu này không phải chuyện ăn nhờ, mà là nhận mà không góp.
Rồi phải biết đặt hạn cho cái chờ. Chờ ba ngày là kiên nhẫn, chờ ba năm mà chẳng nhúc nhích gì thì là mắc kẹt. Tự cho mình một cái mốc, tới mốc mà việc không thông thì đổi đường khác mà đi.
Chuyện gần nhất bây giờ là gửi hồ sơ xin việc rồi ngồi im đợi mấy tháng. Cái thế ấy bào mòn người rất nhanh. Vừa chờ vừa học thêm, vừa nhận việc ngắn cho khỏi cùn tay, đến lúc có cơ hội thì khác hẳn người chỉ ngồi. Trong nhà cũng vậy: thương con mà bao bọc mãi, đến ba mươi tuổi con vẫn ăn cơm mẹ nấu, tiêu tiền cha cho. Giao dần việc cho con từ bé mới là phòng xa.
Còn với người ngoài, nên nhớ có người đang phải chờ vì cảnh ngộ chứ không phải vì lười. Với họ, một mối mách việc quý hơn nhiều câu chê.
Những câu cùng ý
- Há miệng chờ sung — nằm dưới gốc cây đợi quả rụng vào mồm, chẳng chịu ra tay.
- Ăn không ngồi rồi — nhàn cư không việc, để ngày tháng trôi hoài.
- Có làm thì mới có ăn — lời dặn thẳng nhất về công sức và miếng cơm.
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — ai chịu làm thì có ăn, ai buông tay thì đói.
- Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay — có nghề là có thế chủ động.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, cũng chẳng gán được cho ai. Ông bà nói lại cho con cháu, đời nọ nối đời kia. Cứ xem là kinh nghiệm để tham khảo, có chỗ đúng có chỗ sai tuỳ thời tuỳ cảnh. Nhất là chớ vội đem câu này gắn cho người đang lúc bí; soi lại cho kỹ rồi hẵng nói.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
