Sáu chữ ăn cho mình, mặc cho người nghe qua tưởng chỉ là câu nhận xét vụn vặt. Ngẫm kỹ mới thấy ông bà đã chia rất gọn: cái gì là việc của bụng mình, cái gì là việc có mắt người khác trong đó.
Nghĩa đen: cái bụng và con mắt người ngoài
Vế đầu, ăn cho mình. Miếng ăn đưa vào miệng là để nuôi cái thân của chính ta. No hay đói, ngon hay dở, hợp bụng hay không, chỉ mình biết. Người ngoài khen món ấy sang đến mấy mà bụng mình không chịu thì cũng bằng thừa.
Vế sau, mặc cho người. Tấm áo khoác lên người thì chính ta lại ít nhìn thấy nhất, người ngồi đối diện mới là kẻ nhìn suốt buổi. Áo quần vì thế không chỉ để ấm thân, che thân, mà còn là cái đầu tiên người ta trông thấy khi gặp mình. Người xưa để ý điều đó rồi nói thẳng ra.
Hai vế cạnh nhau vẽ ra một sự đối nhau rất gọn: một bên quay vào trong, một bên quay ra ngoài. Ăn là việc của cái bụng. Mặc là việc của con mắt người đời.
Nghĩa bóng: cái thật và cái phải phép
Ở vế ăn, ông bà khuyên đừng chạy theo hình thức trong chuyện bếp núc. Ăn là để khoẻ, để đủ sức làm lụng, chứ không phải để khoe với hàng xóm. Bày mâm cao cỗ đầy mà bụng vẫn đói, hay vay mượn làm một bữa cho oai, thì cái được chỉ là tiếng khen thoáng qua, còn cái mất là thật.
Ở vế mặc, câu tục ngữ nhắc chiều ngược lại: đừng lấy cớ "tôi thấy dễ chịu là được" mà bỏ qua hẳn mắt người khác. Ăn mặc tươm tất khi đến nhà người, khi đi đám hiếu, khi ra chỗ đông người, không phải là làm dáng, mà là một cách tỏ lòng tôn trọng, cũng như câu chào, tiếng thưa.
Nói cho rõ: câu này không xúi ai chưng diện để hơn thua. Nó chỉ chia vai cho hai việc. Việc nào nuôi thân thì lấy cái thật làm gốc; việc nào phơi ra trước mắt người thì thêm chút ý tứ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là biết đâu là cái mình cần thật. Nhiều khoản tốn kém trong nhà không đẻ ra từ nhu cầu, mà đẻ ra từ nỗi sợ bị chê. Cái gì nuôi thân thì lo cho đủ, cho lành; cái gì chỉ để đẹp mặt thì liệu túi tiền mà làm.
Sau nữa là nhớ mình sống giữa người ta. Bảo "tôi mặc gì kệ tôi" nghe thì mạnh, nhưng có những lúc như đám tang, lễ chùa, buổi gặp trang trọng, cách ăn mặc nói thay cả lời.
Còn một ý kín hơn: cái bề ngoài chỉ là phần chào hỏi, không phải phần kết luận. Tươm tất là đủ, chẳng cần đắt tiền. Ông bà dặn giữ ý tứ trong cái mặc, chưa bao giờ dặn phải hơn nhau ở tấm áo.
Đi gặp đối tác hay đi xin việc, người ta ăn mặc gọn gàng không phải vì bộ đồ làm nên tay nghề, mà vì đó là cái dấu cho thấy mình có chuẩn bị. Về nhà, ngày nghỉ, mặc sao cho thoải mái là quyền của mỗi người. Dạy trẻ cũng theo đúng hai vế ấy: ăn thì đủ bữa, không kén chọn, không đua đòi quà bánh; mặc thì thay đồ tươm tất khi đến trường, khi về thăm ông bà. Và cuối cùng, đừng lấy tấm áo của ai làm thước đo con người họ.
Những câu cùng ý
- Ăn chắc mặc bền — chọn cái dùng lâu, hơn cái hào nhoáng chóng hỏng.
- Đói cho sạch, rách cho thơm — thiếu thốn vẫn giữ được sạch sẽ và tư cách.
- Cái nết đánh chết cái đẹp — nết ăn nết ở mới là cái còn lại lâu.
- Ăn tuỳ nơi, chơi tuỳ chốn — mỗi nơi một phép, biết nhìn chỗ mà giữ mình.
Đôi lời về câu này
Câu này thuộc lớp lời truyền miệng, nghe rồi nói lại từ đời nọ sang đời kia, không ai biết chắc có từ bao giờ và cũng chẳng gán được cho ai. Có nơi nói gọn hơn là ăn vì mình, mặc vì người, cùng một ý. Cứ xem như kinh nghiệm để tham khảo, có chỗ hợp có chỗ không tuỳ thời; gặp việc thì soi lại cho vừa với cảnh nhà mình.
