Bốn chữ "Ăn cho, buôn so" nghe qua tưởng cụt lủn, ngẫm ra lại đủ ý. Nó tách rõ hai chuyện mà người ta hay lẫn vào nhau: chuyện tình nghĩa và chuyện tiền nong.
Nghĩa đen: chữ "cho" và chữ "so"
"Ăn cho" là chuyện miếng ăn. Đã mời nhau ăn thì phải rộng rãi: gắp cho khách miếng ngon, san cho hàng xóm bát canh, chia cho lũ trẻ nắm xôi. Chẳng ai ngồi đếm mình cho đi bao nhiêu, cũng chẳng ai đòi lại. Chữ "cho" ở đây là biếu, là tặng, không kèm điều kiện gì.
"Buôn so" thì khác hẳn. "So" là so đo, cân nhắc, tính cho ra lẽ. Đi buôn thì phải so giá, so hàng, so cân, so vốn với lời. Không so là lỗ, mà lỗ thì mất cả đồng vốn dành dụm. Người ngồi bán ngoài chợ lẩm nhẩm tính từng đồng không phải vì keo kiệt, đó là nghề.
Hai vế đặt cạnh nhau, ý là cùng một con người mà nên cư xử hai kiểu cho hai việc. Rộng rãi ở chỗ đáng rộng rãi, chặt chẽ ở chỗ phải chặt chẽ.
Nghĩa bóng: đừng lấy lẽ việc này áp cho việc kia
Cái hay của câu này là nó chặn được cả hai lỗi trái ngược nhau.
Lỗi thứ nhất là đem cái "so" vào chỗ đáng "cho". Mời cơm mà cứ nhắc mình tốn bao nhiêu, giúp ai việc gì cũng ghi nhớ để sau này đòi. Cái tình đem ra cân thì hết còn là tình.
Lỗi thứ hai là đem cái "cho" vào chỗ phải "so". Làm ăn mà xuê xoa: quen biết nên ngại nói giá, họ hàng nên ngại đòi nợ, cả nể nên không dám ghi rõ ai góp bao nhiêu. Nghe thì tình cảm, nhưng ít lâu sau sinh nghi ngờ, rồi mất cả bạn lẫn tiền. Rành mạch từ đầu mới là cách giữ tình bền nhất.
Bài học và cách dùng hôm nay
Rành mạch không phải là lạnh lùng. Nhiều người ngại nói chuyện tiền vì sợ mất lòng, nhưng nói rõ ngay từ đầu bao giờ cũng dễ chịu hơn im lặng rồi ấm ức về sau.
Đã rộng rãi thì rộng rãi cho trót. Cho rồi thì đừng nhắc lại. Món quà bị kể công dăm ba lần thành ra món nợ, người nhận thấy nặng hơn cả lúc chưa nhận.
Rồi phải biết mình đang ở vai nào. Cùng một người bạn, lúc ngồi ăn với nhau là tình bạn, lúc góp vốn làm chung là chuyện làm ăn. Lẫn hai vai ấy là gốc của phần lớn chuyện lục đục giữa người thân.
Chuyện gần nhất là góp tiền ăn chung của một nhóm. Ai đứng ra mời thì mời cho vui vẻ, đừng tính; còn khi cả nhóm chia tiền thì chia cho rõ. Rắc rối chỉ sinh ra khi một bên nghĩ đang "cho" mà bên kia nghĩ đang "so". Trong nhà, anh em góp tiền lo việc chung nên có cuốn sổ ghi rành rẽ. Chẳng sứt mẻ gì, lại cắt hết cớ để sau này ai đó nghĩ mình thiệt.
Những câu cùng ý
- Tiền trao cháo múc — mua bán sòng phẳng ngay tại chỗ, khỏi ai nợ ai.
- Của cho không bằng cách cho — đã cho thì cho cho đẹp, đừng để người nhận tủi.
- Có đi có lại mới toại lòng nhau — quan hệ lâu dài cần sự qua lại cho khỏi lệch.
- Một sự bất tín, vạn sự bất tin — sai hẹn một lần về tiền nong là mất lòng tin dài lâu.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ có từ đời nào, cũng chẳng gán được cho ai. Cứ xem như một kinh nghiệm để tham khảo thôi, có chỗ đúng có chỗ sai tuỳ thời tuỳ cảnh. Gặp việc thì soi lại cho vừa với chuyện nhà mình rồi hẵng làm theo.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
