Trong nhà hễ có ai vừa được người ta đỡ cho một tay xong đã quay lưng, thế nào cũng có người buông một câu: "Ăn cháo đá bát". Nghe nặng, mà người xưa cố ý nói nặng, vì với họ chuyện ơn nghĩa không phải chuyện vặt.
Nghĩa đen: bát cháo và cái đá chân
Cháo ngày trước không phải món sang. Nhà hết gạo thổi cơm thì bắc nồi cháo. Người ốm, người mới dậy được, người đói lả thì húp cháo cho lại sức. Ai bưng cho mình bát cháo là bưng đúng lúc mình ngặt nhất, lúc chẳng còn gì mà trả lại.
Còn "đá bát" thì rõ mười mươi. Không phải quên rửa, không phải để đấy rồi đi, mà lấy chân hất cho cái bát lăn đi, vỡ ra. Dùng chân đối xử với cái thứ vừa nuôi mình sống. Khó nói đỡ vào đâu được.
Để ý thứ tự trong câu: ăn trước, đá sau. Hưởng cho trọn rồi mới trở mặt. Đá bát trước khi ăn thì chỉ là ngang ngược; ăn xong mới đá mới thành bội bạc.
Nghĩa bóng: quên ơn rồi quay lại làm hại
Nghĩa bóng là thói quên ơn. Lúc khó thì ngửa tay nhận, qua được cơn khó thì quay lưng, nặng hơn nữa là nói xấu, làm hại chính người đã đỡ mình.
Câu này chê hai mức. Mức nhẹ là quên: không nhớ, không nhắc, coi những gì mình có hôm nay là tự tay mình làm ra tất. Mức nặng là phản: lấy chính cái người ta cho mà quay lại đánh người ta. Hình ảnh đá bát gộp cả hai, nhưng nghiêng hẳn về mức nặng.
Vì sao lại thế? Có một lẽ ít ai chịu nhận: mang ơn là cảm giác không dễ chịu. Nó nhắc mình cái hồi yếu đuối, phải ngửa tay xin. Khá lên rồi, nhiều người muốn xoá cái hồi ấy đi, mà cách nhanh nhất là hạ thấp miếng giúp ngày trước xuống, bảo hồi ấy có gì đâu, bảo mình tự làm nên cả.
Bài học và cách dùng hôm nay
Cái mất lớn nhất không phải là một người bị phụ. Là lần sau người ta ngại giúp. Ai vừa bị đá bát một lần thì lần tới gặp người ngặt thật, họ cũng chùn tay. Một cái quay lưng đủ làm nguội cả một xóm.
Nhớ ơn thì phải thành việc, chứ để trong bụng thôi thì nhạt rất nhanh. Một cú điện thoại hỏi thăm, một lần có mặt lúc người ta cần, một câu nhắc tới công người ta khi họ không ngồi đấy. Nhỏ vậy thôi mà giữ được lâu.
Người giúp cũng nên giúp cho nhẹ lòng người nhận. Cho rồi mà kể đi kể lại, đem ra làm cái quyền để sai bảo, thì người nhận chỉ muốn cắt phăng cho xong. Giúp rồi thôi, đừng kể lể.
Ở chỗ làm cũng vậy. Ai cũng từng có người chỉ cho cái việc đầu tiên, gánh đỡ phần khó lúc mình còn vụng. Cứng cáp rồi thì nhắc tới cho sòng phẳng, chẳng ai coi nhẹ người biết mình đã được ai đỡ.
Cũng phải nói cho công bằng: không phải cứ xa nhau là bội bạc. Có mối quan hệ phải rời ra vì bên kia đòi hỏi quá đáng. Rút khỏi chỗ ấy không phải là đá bát. Câu tục ngữ nhằm vào việc phủ nhận và làm hại người đã thật lòng giúp mình, chứ không buộc ai mang ơn suốt đời.
Những câu cùng ý
- Qua cầu rút ván — qua được rồi thì cắt luôn đường của người đi sau.
- Vắt chanh bỏ vỏ — dùng hết cái lợi ở người ta rồi bỏ mặc.
- Được chim bẻ ná, được cá quên nơm — xong việc là vứt thứ đã giúp mình.
- Có mới nới cũ — có cái mới thì lạnh nhạt với cái cũ, với cả người cũ.
- Uống nước nhớ nguồn — lời nhắc ở chiều ngược lại.
- Ăn quả nhớ kẻ trồng cây — hưởng thì nhớ người làm ra.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng của ông bà, không rõ có từ bao giờ, cũng chẳng gán được cho ai. Người ta nghe rồi nói lại, đời này qua đời khác. Cho nên cứ xem là kinh nghiệm dân gian để tham khảo, đừng coi là thước đo đóng đinh cho mọi chuyện. Mỗi nhà một cảnh, mỗi thời một khác; gặp việc thì soi lại cho hợp với chuyện của mình rồi hẵng theo.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
