Khen một nhà biết lo toan, người mình hay dùng bốn chữ “ăn chắc mặc bền”. Đó không phải lời khen giàu, mà khen cái nếp sống: chọn thứ thật, thứ dùng được lâu, hơn là thứ đẹp mắt trong chốc lát.
Nghĩa đen
“Ăn chắc” là ăn cho no bụng, chắc dạ, đủ sức làm hết một ngày. Bữa cơm có quả cà, niêu cá kho mặn, đĩa rau luộc, chẳng sang gì nhưng ăn xong là ra đồng được. Ngược lại là mấy món ăn cho vui miệng, nhìn thì đẹp mà bụng vẫn đói.
“Mặc bền” là mặc thứ vải dày, may kỹ, giặt mãi không rách, mặc năm này qua năm khác. Cái áo phải dùng cả chục năm thì ai còn xét kiểu dáng có hợp thời hay không, chỉ xét nó chịu được mấy mùa.
Hai vế nhắm đúng hai cái cần nhất của người ta là ăn với mặc, mà cùng lấy một thước đo: dùng được thật, dùng được lâu.
Người xưa muốn nói gì
Rộng ra, bốn chữ ấy chỉ một cách sống: đặt cái thực lên trên cái phô. Người sống theo nếp đó không mua để khoe, không bỏ tiền cho thứ chỉ cốt cho người ngoài nhìn, và cũng chẳng ngại dùng lại đồ cũ nếu nó còn tốt.
Câu này còn có ý nói chuyện tính toán cho chắc tay. Người ăn chắc chọn đường an toàn, lời ít mà khó mất, không ham mấy chỗ hứa lãi to. Làm ăn kiểu ấy lên chậm nhưng ít khi vỡ.
Cũng phải nói cả cái dở nếu đẩy quá đà. Chắc quá thì thành ngại đổi, tiếc tiền tới mức không dám bỏ ra cho việc học, cho cái thân mình. Cái hay của câu nằm ở chữ chắc với chữ bền, chứ không nằm ở chữ rẻ. Hai đằng khác nhau xa: dè sẻn là một chuyện, keo kiệt lại là chuyện khác.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, mua vì mình dùng, đừng mua vì con mắt người khác. Khối khoản tiền lớn trong đời thật ra là chi cho cái nhìn của thiên hạ: cái xe quá nhu cầu, cái điện thoại đổi theo mốt, mâm cỗ phải làm cho bằng chị bằng anh. Cắt bớt mấy khoản đó thì sống chẳng kém đi mà túi nhẹ hẳn.
Sau nữa, bền chính là một lối tiết kiệm sâu. Món đồ tốt dùng mười năm, tính ra mỗi năm rẻ hơn, lại đỡ mất công đi mua lại, đi sửa, đỡ bực mình. Sắm đồ trong nhà thì chuộng thứ dễ sửa, sẵn đồ thay, bảo hành rõ ràng, hơn là thứ lắm tính năng mà hỏng là bỏ. Quần áo cũng vậy, vài món cơ bản vải tốt mặc được mấy năm, còn chạy theo mốt thì mùa nào cũng thấy tủ đầy mà không có gì để mặc.
Trong nhà thì dạy con bằng chính nếp mình. Đứa trẻ lớn lên thấy cha mẹ giữ gìn đồ đạc, cân nhắc trước khi mua, sau này tự khắc có thói ấy. Còn trong làm ăn, câu này khuyên xây nền cho chắc rồi hãy bung ra: cái quán nấu cho ngon, có khách quen đã, rồi hẵng tính mở thêm chỗ nữa.
Những câu cùng ý
- Tốt gỗ hơn tốt nước sơn — trọng cái ruột hơn cái vỏ bóng bẩy.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — biết liệu theo phần mình thì vẫn đủ.
- Năng nhặt chặt bị — góp từng chút, lâu ngày thành khoản lớn.
- Của bền tại người — đồ bền hay không phần nhiều do cách giữ.
- Tiền nào của nấy — muốn dùng lâu thì đừng ham rẻ quá.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ có từ bao giờ, cũng chẳng gán được cho ai. Nó bật ra từ cái thời mỗi tấm áo, mỗi bữa cơm đều phải tính, rồi được giữ lại vì nói trúng một cách sống.
Cứ xem là lời tham khảo thôi, đừng coi là khuôn phép cứng. Có đúng có sai, còn tuỳ thời tuỳ nhà. Ngày trước của cải khan hiếm nên bền là trên hết; bây giờ có thứ mua bền cũng chẳng dùng được lâu vì đời nó vốn ngắn, lại có thứ đáng tiêu rộng tay như chuyện học hành, thuốc thang. Ông bà truyền lại cái tinh thần chuộng thực chất, còn áp vào việc gì thì mỗi người tự soi lại cảnh nhà mình.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
