Nhắc tới chuyện gắn bó với nơi nuôi mình, người ta hay đem câu này ra. Hình ảnh lấy ngay ngoài vườn, giản dị đến mức ai nghe cũng hiểu, mà bên trong lại có cả một nếp sống lẫn một cái bẫy.
Ăn cây nào rào cây ấy
Nghĩa đen
Vườn nhà ngày trước, cây ăn quả là của đáng kể. Muốn cây sống thì phải rào gốc: rào cho trâu bò khỏi húc, gà lợn khỏi bới, gió khỏi lay bộ rễ non. Rào cây mất công lắm — chặt tre, đóng cọc, buộc dây, thỉnh thoảng lại phải sửa chỗ hỏng.
“Ăn cây nào” là cây cho mình quả, cho mình bóng mát. “Rào cây ấy” là phần việc đi kèm: đã hưởng thì phải giữ. Người xưa nói sòng phẳng theo lối nhà nông, chẳng kể lể gì cao xa, chỉ nêu một việc hiển nhiên: không ai hái quả mãi mà để mặc gốc cây bị phá.
Người xưa muốn nói gì
Cái “cây” trong nghĩa bóng là chỗ nuôi sống mình: nhà cửa, quê quán, trường lớp, cơ quan, cái nghề đang làm. “Rào” là giữ gìn, góp sức, không làm gì hại tới chỗ ấy. Câu tục ngữ nhấn đúng chỗ hai chiều của mọi mối quan hệ: đã nhận thì phải trả, đã hưởng thì phải gánh phần.
Nó cũng ngầm chê một kiểu người khó ưa: ngồi đâu phá đó, ăn lương chỗ này mà làm lợi cho chỗ khác, sống nhờ tập thể lại hay nói xấu tập thể. Ông bà gọi lối ấy là ăn cây táo rào cây sung.
Nhưng phải nói cho công bằng cả mặt trái. Đẩy đến cùng thì “rào cây ấy” rất dễ hoá ra bênh chằm chặp: che cái sai của người trong nhà, chỉ lo phần mình, mặc kệ cái chung. Rào cây là giữ cho cây khoẻ, chứ không phải giấu chỗ sâu bệnh. Người gắn bó thật thì phải dám chỉ ra chỗ hỏng để mà chữa.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là ý thức sòng phẳng. Chẳng nơi nào nuôi mình mà không cần gì ở mình. Nhận đủ thứ rồi coi là chuyện đương nhiên cũng là một kiểu vô ơn, nhẹ nhàng mà dai dẳng, và người quanh ta nhận ra sớm hơn ta tưởng.
Hai là gắn bó phải thấy ở việc làm chứ không ở lời. Rào cây là việc mất mồ hôi. Người gắn bó với chỗ làm chẳng cần nói nhiều, chỉ cần làm cẩn thận, giữ tiếng chung, không gây thiệt cho nơi mình đang nhận lương. Lời hứa suông không rào nổi gốc cây nào.
Ba là phải tỉnh để khỏi rơi vào bè phái. Giữ nơi mình thuộc về là đúng, nhưng giữ luôn cả cái sai của nó thì lại hoá ra hại nó. Có khi cách rào tốt nhất là chịu cắt đi một cành sâu, dù người đứng cạnh khó chịu.
Ngoài đời, “rào cây” hiện ra ở mấy chuyện rất thường: không nói xấu chỗ làm với khách, làm cho xong việc trước khi rời đi, bàn giao tử tế cho người sau. Trong nhà thì là giữ liên lạc đều với cha mẹ chứ đừng đợi có chuyện mới gọi, và chăm chút cái xóm ngõ mình đang ở, vì đó cũng là cái cây đang che cho mình.
Những câu cùng ý
- Ăn quả nhớ kẻ trồng cây — hưởng thành quả thì nhớ công người làm ra.
- Uống nước nhớ nguồn — nhắc lòng biết ơn với cái gốc của mình.
- Ăn cây táo rào cây sung — chê kiểu hưởng nơi này mà lo cho nơi khác.
- Ăn cháo đá bát — chê sự vô ơn với chính nơi đã giúp mình.
- Cây có cội, nước có nguồn — cái gì cũng có gốc gác, đừng quên gốc.
Đôi lời về câu này
Đây là tục ngữ truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, không gán được cho ai. Hình ảnh cây trái với hàng rào cho thấy nó bật ra từ đời sống ruộng vườn. Có nơi nói “rào cây ấy”, có nơi nói “rào cây nấy”, chỉ khác một chữ theo giọng từng vùng.
Cứ xem đây là lời để tham khảo, đừng coi là chân lý. Có đúng có sai, còn tuỳ thời tuỳ cảnh. Ngày trước người ta gắn với một mảnh vườn cả đời nên rào là phải. Bây giờ đi làm đổi chỗ dăm lần là thường, mà nhiều khi cái cây mình đang ăn lại hỏng từ gốc — lúc ấy cứ rào bừa thì chỉ tổ giữ luôn cái sâu bệnh.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
