Có những câu tục ngữ ghép hai chuyện chẳng ăn nhập gì, mà chính chỗ khập khiễng ấy làm bật ra cái ý. Một bên là tội, một bên chỉ là cái tật.
Ăn cắp quen tay, ngủ ngày quen mắt
Tay quen với mắt quen
Vế đầu nói chuyện lấy đồ của người. Chữ đáng để ý là “quen tay”: bàn tay làm mãi một việc thì tự nó thạo, khỏi cần nghĩ. Lần đầu còn run; vài lần sau thì tay tự đưa ra lúc nào không hay.
Vế sau nói cái tật ngủ ban ngày. “Quen mắt” là con mắt đã quen giấc vào giờ ấy, cứ đến lúc đó là díp lại, dù đêm trước đã ngủ đẫy.
Hai vế gặp nhau ở chữ “quen” lặp lại. Câu này không so nặng nhẹ, mà chỉ ra cùng một cái lối: làm mãi thì thành nếp, đến lúc ấy người ta không còn tự quyết nữa.
Người xưa muốn nói gì
Cái đáng sợ của thói xấu không nằm ở lần đầu, mà ở lần thứ mười, khi việc ấy đã hoá bình thường. Lần đầu còn áy náy, còn tự chống chế. Đến lúc quen thì cái áy náy tắt ngóm, đó mới là lúc hỏng thật.
Nếp xấu lại không đứng yên. Tay quen lấy vặt món nhỏ hôm nay, mai kia gặp món lớn cũng chẳng thấy khác nhau bao nhiêu.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là chặn ngay từ lần đầu. Sửa một việc mới nhú thì dễ như bẻ cành non; để nó thành nếp rồi thì phải cưa cả thân cây.
Hai là đừng coi thường mấy cái nhỏ đến mức chẳng ai để ý. Cây bút của cơ quan mang về nhà, cái hẹn xin lùi vài phút — lần nào cũng có lý do xuôi tai. Nhưng đầu óc con người chẳng phân biệt to nhỏ, chỉ đếm số lần lặp lại.
Ba là, bỏ qua cho người mắc lỗi vì nể, vì ngại làm to chuyện, đôi khi lại là đẩy họ đi tiếp trên đường ấy. Nhắc sớm, nhắc kín, nhắc lúc lỗi còn nhỏ mới là tử tế.
Dạy trẻ cũng vậy. Đứa nhỏ lấy đồ chơi của bạn mang về mà người lớn cười xoà cho qua sẽ hiểu là việc đó không sao. Cách đúng là bình tĩnh cho con mang trả và nói lời xin lỗi.
Những câu cùng ý
- Ngựa quen đường cũ — sửa rồi lại quay về nếp cũ.
- Dạy con từ thuở còn thơ — uốn sớm thì dễ, để muộn thì khó.
- Đói cho sạch, rách cho thơm — túng thiếu vẫn giữ lấy sự trong sạch.
- Giấy không gói được lửa — che giấu mãi rồi cũng có ngày lộ.
Đôi lời về câu này
Đây là tục ngữ truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, không gắn với người nào. Ngoài đời người ta hay dùng riêng vế đầu để nói kẻ đã thành thói.
Cứ xem là lời để tham khảo, đừng lấy làm chân lý mà đo người. Nói “quen tay” là nói cái nết dễ thành nếp, chứ không có nghĩa ai lỡ một lần thì hỏng cả đời. Vế ngủ ngày càng nên soi lại: người làm ca đêm, người ốm, người tuổi cao thì ngủ ngày là chuyện phải thế, chẳng lười biếng gì.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
