Người xưa để ý rằng lắm rắc rối trong đời đều bắt đầu từ cái miệng, khi thì vì ăn, khi thì vì nói. Sáu chữ dưới đây gom cả hai vào một lời dặn.
Ăn bớt bát, nói bớt lời
Nghĩa đen
“Ăn bớt bát” dễ hình dung: đang ăn ngon miệng, định xới thêm bát nữa thì thôi, buông đũa. Bát cơm là cái thước đo quen của mâm cơm nhà mình, nên bớt một bát ai cũng thấy ngay.
“Nói bớt lời” cũng theo lối ấy. Chuyện đang hăng, còn muốn nói thêm dăm câu cho thoả, mà người khôn thì biết dừng. Bớt lời không phải ngậm miệng hẳn, chỉ là cắt đi phần thừa.
Hai vế dùng chung một chữ “bớt”. Ông bà không bảo nhịn hẳn, chỉ bảo bớt đi một chút. Lời khuyên vừa sức, ai cũng làm được.
Người xưa muốn nói gì
Ý sâu là chuyện chừng mực. Đủ thì tốt, quá lên một chút là sinh chuyện. Ăn quá đà thì nặng bụng. Nói quá đà thì lộ chuyện, mất lòng người, có khi rước vạ vào thân.
Câu này còn ngầm nhắc: ranh giới giữa vừa đủ với quá đà mỏng lắm, thường bước qua rồi mới biết. Cách chắc ăn là chủ động dừng sớm hơn một nhịp, thay vì cố ăn cho hết, nói cho cùng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là, biết dừng cũng là một cái tài. Người ta hay khen ai bắt đầu giỏi, ít khi khen ai dừng đúng lúc.
Hai là, phần nói thêm mới hay gây hoạ. Ngẫm lại những lần lỡ lời, rắc rối hiếm khi nằm ở đoạn chính, mà nằm ở mấy câu nói thêm lúc đã hăng, vui quá hoặc bực quá.
Ba là, chừng mực làm người ta dễ chịu. Ngồi với người ăn có chừng, nói có mực thì thoải mái, chẳng ai phải dè chừng. Đó là cái duyên ngầm, tiền không mua được.
Đem vào mâm cơm nhà thì phần “nói bớt lời” đáng nhớ nhất: bữa ăn là chỗ trò chuyện nhẹ nhàng, không phải chỗ kể lể liên miên khiến cả nhà chỉ mong ăn nhanh cho xong.
Những câu cùng ý
- Ăn có nhai, nói có nghĩ — cùng cái ý giữ chừng ở miếng ăn lẫn lời nói.
- Nói dài, nói dai, nói dại — nói lắm thì trước sau cũng lỡ lời.
- Ăn trông nồi, ngồi trông hướng — nhìn trước ngó sau khi ngồi vào mâm.
- Biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe — không rành thì nghe, đừng cố nói cho có phần.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng trong dân, không rõ có từ bao giờ, cũng không gán được cho ai. Ông bà nhắc con cháu ngay tại mâm cơm, hoặc sau một lần lỡ lời.
Cứ xem là lời để tham khảo, đừng coi là chân lý. Có đúng có sai, còn tuỳ thời tuỳ việc: có lúc phải nói cho hết nhẽ mới xong chuyện, im lặng lại hoá nhu nhược. Cái đáng giữ chỉ là thói quen soi lại mình một nhịp trước khi xới thêm bát cơm hay buông thêm câu nói.
