Có câu ca dao chẳng nói chữ “nhớ” nào mà nghe xong vẫn nghẹn. Người con ở xa không về được, đành nhờ người quen mang giúp món quà về cho cha mẹ.
Ai về tôi gửi buồng cau
Buồng trước kính mẹ, buồng sau kính thầy
Ai về tôi gửi đôi giày
Phòng khi mưa gió để thầy mẹ đi
Từng món quà đều có ý
Mở đầu là hai tiếng “ai về” — tiếng gọi với theo người sắp lên đường về quê. Một chữ “ai” thôi đã đủ thấy đường về xa xôi, dịp nhờ được thì hiếm.
Buồng cau là món quà rất Việt. Cau để têm trầu, để mời khách, để làm lễ. Gửi cau về nhà là gửi luôn phần lễ nghĩa với xóm giềng. Người con lại chia rành mạch: buồng trước kính mẹ, buồng sau kính thầy. “Thầy” đây là cách gọi cha quen dùng ở nhiều làng quê Bắc Bộ, chứ không phải người dạy học.
Món sau còn thiết thực hơn: đôi giày, gửi về phòng khi mưa gió. Ngày xưa người quê phần nhiều đi chân đất, đôi giày là thứ đáng giá. Người con không gửi thứ để cha mẹ khoe, mà gửi thứ để cha mẹ đỡ lấm chân hôm trở trời.
Người xưa muốn nói gì
Cái hay là bài ca dao nói về sự vắng mặt. Người con không có mặt trong bài. Chỉ có buồng cau, đôi giày với một lời nhờ vả. Chính chỗ trống ấy làm nên nỗi xót: về được thì đã về rồi.
Món quà thành ra vật thay người. Buồng cau đi thay bước chân, đôi giày đi thay bàn tay đỡ cha mẹ hôm đường trơn. Thương ai thì lo cho người ấy mấy chuyện nhỏ nhặt, chứ không nói lời to tát.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là, hiếu nằm ở chỗ nghĩ tới cha mẹ trước. Người con trong bài ở xa, hẳn cũng chật vật, vậy mà nghĩ trước tiên là nhà đã có gì đi mưa chưa.
Hai là, quà quý ở chỗ đúng cái người ta cần. Nhiều khi ta gửi về thứ đắt tiền mà cha mẹ chẳng dùng, còn thứ họ cần thì rất giản dị.
Ba là, công bằng với cả cha lẫn mẹ. Chuyện chia hai buồng cau tưởng nhỏ mà tinh.
Bây giờ gửi đồ về quê dễ hơn xưa nhiều. Nhưng cái nếp vẫn vậy: trước mùa mưa, mùa lạnh thì gọi về hỏi ở nhà thiếu gì. Người ở xa còn phải chờ “ai về” mới gửi được, người ở gần chỉ cần quay sang là làm được ngay.
Những câu cùng ý
- Anh đi anh nhớ quê nhà, nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương — nỗi nhớ quê hiện ra qua mấy món ăn quen.
- Của ít lòng nhiều — quà nặng nhẹ nằm ở tấm lòng chứ không ở giá tiền.
- Một miếng khi đói bằng một gói khi no — cho đúng lúc mới thật là quý.
Đôi lời về bài này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt ra, cũng không rõ có từ bao giờ. Ca dao gửi quà về quê có nhiều bản: nơi hát gửi đôi giày, nơi hát gửi thứ khác, bản ngắn bản dài. Bản nào cũng thật với vùng của nó.
Vậy nên cứ xem đây là lời để tham khảo, không phải chân lý cho mọi nhà. Cảnh mỗi người mỗi khác. Cái đáng giữ chỉ là chỗ này: còn cha còn mẹ thì đừng để lòng mình về muộn.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
