Có câu ca dao chỉ hai dòng mà dựng lại được cả một tuyến đường làm ăn. Một lời nhắn ngắn, hai thứ sản vật rẻ tiền, vậy mà đọc lên là thấy cả rừng lẫn biển.
Ai về nhắn với nậu nguồn
Mít non gửi xuống, cá chuồn gửi lên
Lời nhắn ấy nói gì
“Ai về nhắn với” là lối nói phiếm quen của ca dao: nhờ bất cứ ai đang xuôi ngược mang giúp một lời. Ngày trước chưa có thư từ tiện lợi, tin tức đi theo chân bạn hàng, theo người đi buôn.
“Nậu nguồn” là tiếng địa phương, chỉ những người làm ăn ở vùng nguồn, tức vùng núi phía trên. Vậy là lời này gửi từ dưới biển ngược lên.
Mít non là mít chưa chín, gọt vỏ, luộc sơ rồi đem kho — thứ cây sẵn ở vùng gò đồi. Cá chuồn là cá biển thân dài, vây ngực rộng như cánh, mùa rộ thì nhiều vô kể. Hai thứ ấy gặp nhau trong một nồi kho rất quen: cá mặn thấm vào miếng mít, miếng mít bùi hút hết vị cá. Đều rẻ cả, mà kho chung thì đưa cơm bậc nhất.
Người xưa muốn nói gì
Dưới lời nhắn hàng hoá là một ý sâu: mỗi nơi chỉ có một phần, phải đổi cho nhau mới thành đủ. Trên nguồn có mít mà không có cá. Dưới biển có cá mà không có mít. Ai khư khư giữ phần mình thì cả đời chỉ ăn một vị.
Chuyện gửi xuống, gửi lên cũng không phải ban ơn ai. Hai bên đều cho, đều nhận, ngang nhau, nên mối ấy mới bền. Lại còn cái tình nữa: người ta nhắn nhau chứ không mua bán sòng phẳng bằng tiền. Nghe ra là bạn hàng lâu năm, tới mùa là nhớ nhau mà gửi.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là, mạnh yếu mỗi bên là chuyện tự nhiên, cốt biết bù cho nhau. Trong một nhóm làm việc cũng thế: người giỏi việc này, người giỏi việc kia, ghép lại mới thành đủ tay.
Hai là, có qua có lại thì mới lâu dài. Câu ca dao rất cân: có “gửi xuống” thì có “gửi lên”. Quan hệ nào một bên cứ cho, một bên cứ nhận, sớm muộn cũng đứt.
Ba là, cái quý nằm ở chỗ ghép lại. Mít non ăn không thì nhạt, cá chuồn ăn mãi cũng chán, kho chung mới ra món. Thứ rẻ ghép với thứ rẻ vẫn ra bữa ngon, miễn biết cách.
Những câu cùng ý
- Có đi có lại mới toại lòng nhau — nói thẳng cái điều câu trên nói bằng hình ảnh.
- Buôn có bạn, bán có phường — làm ăn phải có người cùng nghề, cùng mối, mới đi được xa.
- Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao — sức nằm ở chỗ chụm lại.
- Bầu ơi thương lấy bí cùng — khác giống mà chung một giàn thì đùm bọc nhau.
Đôi lời về câu này
Câu này là ca dao truyền miệng, nghe nhiều ở vùng ven biển miền Trung, không rõ ai đặt ra và có từ bao giờ. Có nơi đọc khác đi đôi chữ, có nơi lại kể thành lời của người trên nguồn gửi xuống. Chỉ chuyện đổi mít lấy cá là nơi nào cũng giữ.
Cứ xem đây là lời để tham khảo, đừng coi là chân lý. Chợ búa bây giờ khác xưa, hàng hoá đi lại dễ. Nhưng cái ý nương tựa nhau thì vẫn dùng được, mỗi người tự soi lại xem mình đang cho hay chỉ đang nhận.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
