Ca dao có cả một dòng chuyên để mời chào: mời về thăm quê, mời ghé chợ, mời nếm thử. Câu này mời gọn lắm — chỉ đưa ra một thứ để mặc và một thứ để uống.
Ai về Hà Tĩnh thì về
Mặc lụa chợ Hạ, uống chè Hương Sơn
Tấm lụa với bát nước chè
“Ai về” là lối gọi phiếm quen của ca dao, không chỉ đích danh người nào. Nhờ vậy lời mời rộng ra, ai nghe cũng thấy như đang mời mình.
Vế sau nêu hai thứ rất cụ thể:
- Lụa chợ Hạ — hàng dệt bán ở chợ Hạ. Với nhà quê ngày trước, một tấm lụa là món đáng giá, để dành may áo mặc dịp trọng hoặc đem biếu.
- Chè Hương Sơn — chè vùng Hương Sơn. Bát nước chè đơn sơ mà là thứ mở đầu mọi câu chuyện; khách tới, việc đầu tiên chủ nhà làm là rót nước mời.
Người mời khéo ở chỗ chọn đúng hai món: một cái đẹp để mặc ra ngoài, một cái ấm để uống trong nhà.
Người xưa muốn nói gì
Cái hay là câu ca dao không khoe núi non, không khoe đình chùa, mà khoe sản vật. Sản vật là thứ do người ở đó làm ra. Khoe sản vật tức là khoe tay nghề, khoe sự chăm chỉ, khoe cái đất biết nuôi người.
Đằng sau là một niềm tự hào rất lành: nhà tôi chẳng giàu gì, nhưng có lụa để mặc, có chè để mời, cả hai đều là hàng tốt. Tự hào kiểu ấy không khoa trương, nó đặt cái quý của quê vào những thứ dùng được hằng ngày.
Câu ca cũng lộ ra nếp hiếu khách thật thà: có gì mời nấy, nhưng thứ đem ra mời là thứ ngon nhất mình có.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là, muốn người ta tìm đến thì phải có cái để đưa ra. Câu ca dao không nói suông “quê tôi đẹp lắm”, mà chỉ thẳng tấm lụa, bát chè.
Hai là, tự hào về quê nên bắt đầu từ cái nhỏ. Một thứ hàng làm khéo, một giống cây hợp đất, một món nấu đúng vị — bấy nhiêu đã đủ để người xa nhớ về.
Ba là, cái ngon phải đi với cái thật. Người mời dám nêu đích danh chợ Hạ, Hương Sơn, tức là dám để khách kiểm chứng. Nói quá lên thì khách tới một lần rồi thôi.
Đem về đời nay cũng vậy: giới thiệu quê mình bằng một thứ khách cầm được, nếm được, mang về được, hơn hẳn mấy lời bay bổng. Và cứ giữ nếp rót nước mời khách trước khi vào chuyện, mở đầu tử tế thì câu chuyện sau đó dễ nói hẳn.
Những câu cùng ý
- Ai về nhắn với nậu nguồn, mít non gửi xuống, cá chuồn gửi lên — sản vật ngược xuôi trao đổi cho nhau.
- Cốm Vòng, gạo tám Mễ Trì, tương Bần, húng Láng còn gì ngon hơn — cũng lối kể tên món gắn với tên đất.
- Lời chào cao hơn mâm cỗ — cách mời quan trọng không kém thứ được mời.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt ra, cũng không rõ có từ khi nào. Truyền bằng miệng nên mỗi nơi đọc lệch chút ít ở nhịp ngắt với vài chữ đệm. Kho ca dao còn nhiều câu mở bằng “ai về…”, “ai lên…” theo đúng khuôn này.
Cho nên cứ xem là lời để tham khảo, đừng coi là chân lý. Chợ búa, nghề nghiệp mỗi thời một khác, món ngon ngày xưa nay có nơi còn nơi mất. Cái đáng giữ chỉ là cách mời: nói đúng cái mình có, và đem thứ tốt nhất ra đãi người.
Ảnh minh hoạ: Christophe95 — giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.
