Ca dao khoe quê thì nhiều, nhưng ít câu nào dựng được một hình ảnh gọn mà nhớ dai như câu này. Không tả núi, không tả sông, chỉ tả một con người.
Ai về Bình Định mà coi
Con gái Bình Định cầm roi đi quyền
Roi với quyền là gì
“Ai về… mà coi” là một lời mời để ngỏ. Chữ “ai” trong ca dao không chỉ riêng người nào, ai nghe được thì nhận lấy. Chữ “coi” là cách nói quen của miền Trung, miền Nam, tức là “xem” — đọc lên đã nghe ra giọng nói của nơi ấy.
“Roi” đây không phải cái roi vụt đòn. Đó là thứ binh khí dài, thường bằng gỗ, dùng trong võ cổ truyền. Bài roi đòi cổ tay dẻo, bộ chân vững, mắt tinh, tập mấy năm mới ra hình.
“Quyền” là bài võ tay không, các thế nối nhau theo bài bản có sẵn. “Đi quyền” là luyện hoặc diễn một bài như thế.
Ghép lại, “cầm roi đi quyền” là người thạo cả binh khí lẫn tay không — học hành đàng hoàng, có thầy có bài, chứ không phải mấy miếng đánh nhau ngoài đường. Bình Định xưa nay vẫn được nhắc tới như một cái nôi của võ cổ truyền, nên nói vậy không phải nói quá.
Người xưa khoe cái gì
Câu ca dao là lời tự hào, mà khoe rất khéo. Không kể cảnh đẹp — cảnh đẹp thì đâu chẳng có. Người ta chọn kể đúng cái mà nhắc tới là biết ngay đang nói về đâu.
Chi tiết làm người nghe phải dừng lại nằm ở chỗ người cầm roi là con gái. Ngày xưa nếp nhà chặt, phận gái hay bị buộc vào khung cửi với bếp núc, nên một cô gái múa roi đi quyền là chuyện đáng kể. Câu ca dao đem chính chuyện ấy ra khoe, nghĩa là trong bụng người đặt ra nó, con gái biết võ chẳng có gì lạ mà còn đáng nể.
Cái được khoe cũng không phải một người tài lẻ, mà là chuyện luyện võ đã ngấm vào sinh hoạt thường ngày.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là, muốn người ta nhớ thì phải có cái riêng. Nếu câu ca dao chỉ nói “Bình Định đẹp lắm” thì chẳng ai thuộc. Làng nghề, món ăn, nếp sinh hoạt — chọn một thứ thật riêng mà kể cho kỹ, hơn là kể mười thứ nhàn nhạt.
Hai là, đừng vội đóng khung ai. Xã hội xưa lắm khuôn phép, vậy mà chính người dân lại truyền tụng hình ảnh cô gái cầm roi. Chuyện thật đủ mạnh thì tự nó phá khuôn cũ.
Ba là, bản lĩnh phải rèn mới có. Không ai đẻ ra đã biết đi quyền. Sau hai câu ca dao ngắn là bao nhiêu năm đổ mồ hôi ngoài sân đất.
Đem về đời nay: cho con học một môn thể thao hay một môn võ chẳng làm con mất nết na gì cả, mà cho con thêm một chỗ dựa. Trong nghề nghiệp cũng vậy, người vừa dùng được đồ nghề vừa xoay xở được lúc tay không mới là người vững nhất trong nhóm.
Những câu cùng ý
- Giặc đến nhà, đàn bà cũng đánh — cùng nói tới khí phách của người phụ nữ khi cần.
- Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa — cùng một lối giới thiệu quê bằng cái riêng có của nó.
- Đường vô xứ Nghệ quanh quanh — cũng là lời mời về thăm, nhưng khoe cảnh thay vì khoe người.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — cái khổ luyện đứng sau mọi tài nghệ.
- Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh — trọng người có nghề chắc, đúng tinh thần luyện võ có bài bản.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt ra, cũng không rõ có từ bao giờ. Người ta hát nó nối thêm nhiều cặp lục bát khác, mỗi nơi chép một kiểu. Riêng chữ giữa câu đã nghe ba lối: “cầm roi”, “múa roi”, “bỏ roi”. Mỗi lối một sắc thái, và không có căn cứ chắc chắn để nói bản nào mới là gốc.
Vậy nên cứ xem đây là lời của người xưa để tham khảo, không phải chân lý. Câu ca dao khen một nếp võ lâu đời, chứ không có ý bảo ai hơn ai. Cái đáng giữ lại là ý này: bản lĩnh không phải phần riêng của ai, hễ chịu rèn thì có.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
