Người xưa rủ nhau đi hội không nài nỉ dài dòng. Chỉ một câu ngắn, nghe như dọa mà thật ra là mời.
Ai ơi mồng chín tháng tư
Không đi hội Gióng cũng hư mất đời
Nghĩa đen
“Ai ơi” là cách gọi quen của ca dao, không nhắm vào một người nào, ai nghe được thì nhận lấy. Nghe như tiếng gọi tung ra giữa chợ, giữa đường.
“Mồng chín tháng tư” là ngày tính theo lịch âm — thứ lịch nhà nông dùng để trông mùa vụ và định ngày lễ lạt. Nêu đúng ngày như thế nghĩa là hội này có lệ hẳn hoi, năm nào cũng đến hẹn lại lên.
“Hội Gióng” là hội làng gắn với chuyện Thánh Gióng — cậu bé lên ba vươn mình thành tráng sĩ đánh giặc rồi bay về trời. Đây là một trong những hội lớn và lâu đời của vùng đồng bằng Bắc Bộ, có đám rước, cờ quạt, trò diễn dựng lại trận đánh.
Còn “hư mất đời” thì đừng hiểu theo nghĩa hư hỏng. Đây là lối nói quá lên cho đậm, đại ý bỏ lỡ thì tiếc như đời mình thiếu mất một mảng. Giống kiểu ta hay nói “không ăn thì phí cả đời”.
Người xưa muốn nói gì
Đằng sau lời rủ là một nếp nghĩ: hội làng không phải trò tiêu khiển, mà là một phần của việc sống với xóm giềng. Quanh năm mỗi nhà cắm cúi trên mảnh ruộng của mình. Ngày hội là dịp cả làng đứng chung một chỗ.
Ai vắng thì chẳng ai phạt, nhưng tự mình mất phần. Cả xóm ngồi kể lại thì không có chuyện gì để góp. Trẻ con nhà ấy không nhớ nổi tiếng trống hội. Cái “hư mất đời” chính là sự thiệt thòi lặng lẽ đó.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất là chuyện giữ nhịp cho một năm. Người xưa hiểu con người không thể làm mãi không nghỉ, nên cài sẵn vào lịch những điểm dừng có tên, có lệ, thường rơi vào lúc nông nhàn, để ai cũng biết đường mà thu xếp.
Thứ hai là chuyện nhớ chung. Xóm làng gắn với nhau không chỉ vì ruộng liền bờ, mà vì có những chuyện ai cũng biết. Hội làng kể lại chuyện ấy bằng tiếng trống, bằng đám rước — cách kể mà trẻ con nhớ lâu hơn mọi lời giảng.
Thứ ba là chuyện cách mời. Câu ca dao không lý sự, không kể công, chỉ nói ngắn, nói vui, nói hơi quá lên một chút.
Bây giờ nhiều người sống xa quê, làm theo lịch công ty chứ không theo lịch âm. Nhưng cái tinh thần ấy vẫn dùng được. Nhà nào cũng nên có vài ngày cố định trong năm mà ai cũng biết là phải có mặt: bữa cơm tất niên, ngày họp lớp, ngày cả nhà về thăm ông bà. Hẹn trước, gọi tên nó ra, thì người ta mới thu xếp được.
Cũng phải nói cho công bằng: hội hè bây giờ có chỗ chen lấn, đi về mệt hơn vui. Câu ca dao bảo ta quý ngày hội, chứ không bắt ta chịu trận.
Những câu cùng ý
- Vui xem hát, nhạt xem bơi, tả tơi xem hội — nói thật cái giá của việc đi hội: vui thì có vui, mà chen chúc thì cũng nhừ người.
- Trống làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ — mỗi nơi có hội riêng, lệ riêng, không lẫn cũng không tranh nhau.
- Đất có lề, quê có thói — đến đâu theo nếp đó, đừng đem thước của mình đo chỗ khác.
- Một miếng giữa làng bằng một sàng xó bếp — chỗ đứng trước xóm làng được coi trọng hơn phần lợi riêng trong nhà.
Đôi lời về câu này
Câu này là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt ra, cũng không rõ có từ bao giờ. Nó theo chân người đi chợ đi buôn mà lan xa. Cùng một câu, mỗi nơi kể lệch vài chữ là thường, đừng cố tìm bản nào mới đúng gốc.
Cũng vì thế, hãy xem đây là lời để tham khảo, không phải chân lý. Câu nói quá lên cho vui tai, chứ không đi hội thì đời chẳng hư đâu. Cái đáng giữ là ý bên trong: một năm nên có mấy ngày gác việc riêng lại để ở cùng người khác. Còn giữ thế nào cho vừa thì tuỳ thời, tuỳ sức mỗi nhà.
Ảnh minh hoạ: Jorge Láscar — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
