Có những câu ca dao dài dòng, nghe xong quên ngay. Câu này thì ngắn, gọi một tiếng rồi dặn một điều, nghe một lần là nhớ.
Ai ơi giữ chí cho bền
Dù ai xoay hướng đổi nền mặc ai
Nghĩa đen từng chữ
“Ai ơi” là tiếng gọi quen của ca dao. Không gọi tên ai cả, ai nghe thấy thì nhận lấy. Nghe như lời thủ thỉ giữa những người cùng cảnh, chứ không phải lời răn từ trên xuống.
“Chí” là cái bụng đã định, đã chọn đường rồi thì cứ thế mà đi. “Bền” là giữ được lâu, không bỏ ngang.
Vế sau mượn chuyện làm nhà. Ngày trước dựng được cái nhà là việc lớn cả đời, chọn hướng với đắp nền phải tính cho kỹ, tính xong rồi cứ thế mà làm. “Xoay hướng đổi nền” là cảnh người hôm nay tính thế này, mai lại tính thế khác, nền vừa đắp xong lại phá đi làm chỗ mới. Người ta làm vậy thì mặc người ta.
Người xưa muốn dặn gì
Ý rất rõ: đường mình thì mình giữ, thấy người khác đổi hướng cũng đừng vội đổi theo. Cái hay nằm ở hai chữ “mặc ai” — không chê ai xoay hướng, không nói họ sai, cũng không xui mình cãi nhau với họ. Việc của họ để họ lo, mình chỉ lo cái chí của mình.
Chỗ này chạm đúng một nỗi rất thật. Nhiều khi người ta bỏ cuộc không phải vì việc khó, mà vì nhìn quanh thấy bạn bè đã sang việc khác, xem chừng nhàn hơn. Câu ca dao đỡ cho đúng lúc chông chênh ấy.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều thứ nhất: chông chênh vì so đo với người còn đáng ngại hơn chông chênh vì khó. Khó thì ai cũng thấy mà lo trước. Còn cái tủi thân khi thấy người cùng lứa đi nhanh hơn thì âm thầm lắm, nó gặm dần quyết tâm lúc nào không hay.
Điều thứ hai: mỗi lần xoay hướng là một lần mất vốn. Người đổi nghề xoành xoạch, mười năm sau có mười cái nghề dở dang. Người theo một nghề mười năm thì đã thành thợ giỏi.
Điều thứ ba: giữ chí không có nghĩa là chết cứng một chỗ. Có lúc phải đổi thật, vì chọn sai, vì nhà có việc. Câu ca dao chỉ chê cái lối đổi vì nhìn người khác, đổi vì sốt ruột.
Ngoài đời thấy rõ nhất ở người mới học nghề. Học bếp, học mộc, học sửa máy — ba năm đầu bao giờ cũng lương thấp, việc nặng, mà bạn bè làm việc khác thì đã có đồng ra đồng vào. Ai qua được quãng đó mà không xoay hướng thì mới có ngày lên tay.
Những câu cùng ý
- Có chí thì nên — nói gọn nhất về sức của lòng bền bỉ.
- Dù ai nói ngả nói nghiêng, lòng ta vẫn vững như kiềng ba chân — giữ mình trước lời bàn ra tán vào.
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — theo một việc đến nơi hơn là biết mỗi thứ một tí.
- Đẽo cày giữa đường — ai bảo gì cũng nghe, cuối cùng hỏng cả.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt ra, cũng không rõ có từ bao giờ. Ông bà truyền lại cho con cháu bằng miệng, nghe được thì nhớ, nhớ rồi kể tiếp.
Cho nên cứ xem đây là lời để tham khảo, chứ không phải chân lý đúng cho mọi người mọi lúc. Có đúng có sai, còn tuỳ thời, tuỳ cảnh nhà mỗi người. Có người giữ chí mà nên cơ nghiệp, cũng có người giữ mãi một hướng đã hỏng, giá đổi sớm thì đỡ khổ. Vậy nên lấy câu này ra soi lại lòng mình lúc chông chênh: mình muốn đổi vì đã nghĩ chín, hay chỉ vì thấy người ta đổi?
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
