Cười cái dở của người thì dễ, nhìn ra cái dở của mình mới khó. Người xưa thấy rõ vậy nên để lại lời nhắc: “Ai ơi chớ vội cười nhau / Ngẫm mình cho tỏ trước sau hãy cười”.
Từng chữ nói gì
“Ai ơi” là tiếng gọi quen thuộc mở đầu nhiều câu ca dao. Nó không nhắm vào một người nào mà gọi chung cả làng, nên nghe như lời thủ thỉ giữa những người ngang hàng chứ không phải lời dạy từ trên xuống.
Chữ đắt nhất là chữ vội. Người xưa không bảo “đừng cười”, chỉ bảo “chớ vội”. Cái sai không nằm ở tiếng cười mà ở chỗ cười quá nhanh, cười khi chưa biết đầu đuôi.
“Ngẫm mình cho tỏ” là nghĩ về mình cho tới lúc thật sáng ra. “Tỏ” là trái với mờ mịt, tức nhìn cho đủ cả chỗ hay lẫn chỗ dở của mình. Rồi “trước sau hãy cười”: xem xét đầu đuôi ngọn ngành đã, muốn cười cũng chưa muộn.
Người xưa dặn điều gì
Đằng sau lời hiền lành ấy là một nhận xét khá sắc: ta soi người bằng kính lúp mà soi mình bằng con mắt khép hờ. Cái vấp của người thì rõ mồn một, cái vấp của mình thì lúc nào cũng có lý do để bào chữa.
Người xưa cũng biết mỗi nhà mỗi cảnh. Người bị cười là vụng, có khi chưa ai chỉ cho. Người bị cười là túng, có khi vừa gặp chuyện. Cười một người mà không biết họ đang ở đâu trong đời họ thì tiếng cười ấy vừa vô duyên vừa ác.
Thêm nữa, đời có vòng quay của nó. Hôm nay đứng chỗ cao mà cười người, mai rơi vào đúng cảnh ấy thì tiếng cười cũ quay lại làm mình đỏ mặt.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là chậm lại một nhịp. Phần lớn những lời chê khiến ta phải tiếc đều buột ra trong vài giây đầu, lúc mới nghe được nửa câu chuyện.
Sau nữa là lấy mình làm thước trước khi lấy người làm trò. Trước khi cười ai vụng, nhớ lại lần mình vụng. Cái thước ấy không làm ta hèn đi, nó chỉ giữ cho ta khỏi vênh mặt.
Cũng cần phân biệt góp ý với chê cười. Câu ca dao không bắt ta im trước cái sai. Người tử tế vẫn nói thẳng, nhưng nói để người kia sửa được, nói riêng chứ không nói giữa đám đông.
Ở chỗ làm, người mới vào làm sai, cả phòng cười ồ. Ai đã ngẫm câu này thì kéo ghế lại chỉ cho họ làm cho đúng. Trong nhà cũng thế: trẻ con nhớ rất lâu cảm giác bị cười, rồi đem đúng thói ấy đi cười bạn.
Trên mạng thì lời dặn này càng đúng. Một đoạn phim cắt vài giây đủ để hàng nghìn người cùng cười một người họ chẳng quen biết, sau đó vỡ lẽ ra là hiểu nhầm mà lời đã trôi đi mất rồi.
Những câu cùng ý
- “Chó chê mèo lắm lông” — chê người cái tật mà chính mình cũng có.
- “Việc người thì sáng, việc mình thì quáng” — nhìn cái dở của người dễ hơn nhìn cái dở của mình nhiều.
- “Thầy bói xem voi” — mới biết một phần đã vội kết luận cả con voi thì sai là chắc.
- “Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói” — lời nói cần cân nhắc kỹ trước khi buông ra.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ xuất xứ, không của riêng ai. Cách hiểu chép ở trên là cách hiểu quen thuộc, bà con đọc để tham khảo, thấy hợp thì giữ lấy. Lời của người xưa không phải cái khuôn để đo ai, nó chỉ xin ta một khoảng lặng ngắn, đủ để soi lại mình trước khi buông tiếng cười.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
