Ca dao mình có những câu chê rất thẳng, mà chê xong lại để sẵn một lời cãi lại. Ai ơi chớ lấy học trò đúng là kiểu ấy: hai câu chê nghe buốt, rồi có ngay mấy câu đáp trả nghe cũng xuôi tai.
Vì sao anh học trò bị chê
Ai ơi chớ lấy học trò
Dài lưng tốn vải ăn no lại nằm
Dài lưng tốn vải, hiểu sát chữ, là người cao lớn nên may manh áo phải mất nhiều vải hơn. Thời tấc vải quý như tấc vàng thì đó là khoản tốn thật. Nhưng nói vậy còn ngụ ý: chỉ được cái vóc dáng, chẳng làm ra của.
Ăn no lại nằm là cảnh chướng mắt trong con mắt nhà nông. Người làm ruộng dậy từ tờ mờ, cơm nước xong lại vác cuốc ra đồng. Anh học trò ăn xong thì ngả lưng lên chõng với quyển sách, không cày cấy, không gánh gồng. Nhìn từ bờ ruộng sang thì đúng là khó ưa.
Nhưng dân gian còn giữ cả lời đáp của bên bị chê. Lời đáp có nhiều bản, ý chung thường được kể lại là: hay nằm thì rồi sẽ có võng đào mà nằm, dài lưng thì rồi sẽ có áo chầu vua mà mặc, hay ăn thì rồi sẽ có gạo kho mà ăn.
Hai cái thước đo va nhau
Thước thứ nhất là của người làm tay chân: có làm mới có ăn, ai không đổ mồ hôi thì đáng ngờ. Thước thứ hai là của người đi học: hôm nay ngồi không, ngày mai đỗ đạt, lấy cái nhàn trước mắt đổi cái được về sau.
Hay ở chỗ dân gian không đứng hẳn về bên nào. Người ta để cả hai bên nói, ai cũng có cái lý, còn người nghe tự cân lấy.
Cũng nên nhớ đây là lời chê nửa đùa của xã hội xưa, chứ không phải lời phán về ai. Người bình dân vốn trọng chữ, trọng thầy đồ; câu này chỉ trêu cái vẻ nhàn nhã bên ngoài, và nhắc một điều rất thực: học mà không đến nơi thì cũng chẳng nuôi nổi ai.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chớ vội đo người qua dáng ngồi. Người làm việc bàn giấy, viết lách, ngồi máy tính hay bị người nhà nhìn như đang chơi, chỉ vì cái họ làm ra không cầm nắm được.
Nhưng chỗ sắc của câu ca dao lại nằm ở phía ngược lại. Lời đáp của anh học trò toàn nói chuyện mai sau: rồi sẽ có võng, rồi sẽ có áo, rồi sẽ có gạo. Cái “rồi sẽ” ấy mà không tới thì hai câu chê hoá đúng. Hứa hẹn chỉ đáng tin khi hôm nay có làm thật.
Cách cãi trong bài cũng đáng học: anh học trò không nổi cáu, cứ lấy đúng ba lời buộc tội rồi trả lời từng cái một. Cãi có trật tự bao giờ cũng ăn đứt cãi bằng giọng to.
Trong nhà thì nên nói rõ với nhau. Bực bội phần nhiều bắt đầu từ chỗ không ai chịu giải thích mình đang làm gì.
Những câu cùng ý
- “Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ” — cái nhìn của người lao động chân tay, gốc của lời chê trong bài.
- “Một kho vàng không bằng một nang chữ” — tiếng bênh việc học, cũng của dân gian ấy.
- “Nói chín thì nên làm mười” — lời nhắc dành cho ai hứa nhiều mà làm ít.
- “Chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng” — nhắc kẻ mới học đã vội lên mặt.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ xuất xứ, không có tác giả, và đừng gắn nó với người thật nào. Riêng phần lời đáp thì mỗi nơi chép một khác, nên ở trên chỉ thuật lại ý chứ không dám quả quyết một bản chữ cố định. Lời chê trong câu là cách nhìn của người xưa, có đúng có sai, chớ đem ra đo người thời nay hay đo một nghề nào. Bà con cứ đọc để tham khảo cho vui, rồi soi lại chuyện nhà mình là vừa.
