Có những câu ca dao chẳng kể chuyện gì cả, chỉ buông ra một câu hỏi rồi bỏ lửng: “Ai làm cho bướm lìa hoa / Cho chim xanh nỡ bay qua vườn hồng”. Người hát hỏi mà biết thừa là chẳng ai đáp, bởi chia lìa thì đã rồi, còn tại ai thì không sao chỉ mặt đặt tên được.
Nghĩa đen: hai cặp vốn phải đi liền nhau
Bướm với hoa là cặp quen thuộc bậc nhất trong ca dao. Bướm tìm hoa hút mật, hoa nhờ bướm mà đậu quả, thuộc về nhau tự nhiên như cơm với canh. Chữ lìa vì thế nặng lắm: không phải bay đi rồi quay lại, mà là dứt hẳn.
Vế sau khó hơn một chút. Chim xanh trong lối nói xưa là con chim đưa tin, kẻ mang lời người này tới người kia. Vườn hồng là khu vườn có hoa, mà trong lối nói ước lệ thì đó cũng là chỗ người con gái ở.
Ghép lại thành một cảnh rất rõ: bướm đã rời hoa, còn con chim đưa tin thì bay ngang qua vườn mà không dừng. Chữ nỡ gánh hết sức nặng ở đây, nó có nghĩa là “đành lòng”. Không phải chim không thấy vườn, mà thấy rồi vẫn cứ bay qua.
Nghĩa bóng: đau mà chẳng biết trách ai
Chỗ khác người của câu hát nằm ở hai chữ mở đầu: ai làm. Người hát không nói “anh bạc tình”, cũng không nói “cha mẹ ngăn cấm”. Họ hỏi trống không, hỏi vào khoảng trời.
Hỏi kiểu ấy cho thấy hai điều. Một là người trong cuộc thật sự không biết vì đâu ra nông nỗi này, chẳng có chuyện gì rõ ràng xảy ra, chỉ có cái kết là hai người đã lìa nhau. Hai là dù có biết thì họ cũng không nỡ chỉ mặt ai.
Nhưng câu hát không hiền hẳn đâu. Chữ nỡ đã lẳng lặng gửi vào đó một lời trách. Con chim ấy đáng lẽ dừng được, mang giùm một lời nhắn được, mà nó không làm. Đi ngang rồi bỏ đi cũng là một cách chọn, người ở lại nhìn thấy rõ lắm.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, không phải mất mát nào cũng có kẻ gây ra. Nhiều cuộc chia tay chẳng ai phụ ai, chỉ tại hoàn cảnh, tại không đúng lúc. Cứ đào cho ra người có lỗi thì vừa mệt người vừa dễ làm oan cho ai đó.
Thứ hai, nói ra được thành lời cũng đã đỡ. Người hát đâu cần ai trả lời, họ cần được nói. Nỗi buồn giữ trong bụng thì quẩn quanh mãi, thành câu hát rồi thì nó có chỗ để đặt xuống.
Thứ ba là lời cho người ra đi. Bây giờ người ta hay lặng lẽ biến mất chứ chẳng nói một câu chia tay, để người ở lại không biết mình sai chỗ nào mà cứ hỏi mãi. Nói rõ một câu tuy khó nghe, còn hơn để người kia hỏi trống không suốt mấy năm. Chuyện ấy cũng không riêng gì đôi lứa: bạn thân dọn đi rồi thưa dần tin tức, người cùng làm mấy năm bỗng nghỉ việc mà chưa kịp chào ai, cũng là chim xanh bay qua vườn hồng cả.
Những câu cùng ý
- “Trăm năm đành lỗi hẹn hò / Cây đa bến cũ con đò khác đưa” — cũng chuyện lỡ dở, nhưng đã thấy rõ cái đổi thay.
- “Yêu nhau chẳng lấy được nhau / Con lợn bỏ đói buồng cau bỏ già” — chia lìa mà không đổ tội cho ai.
- “Gió đưa cây cải về trời” — nỗi mất mát nói bằng một hình ảnh nhẹ tênh mà day dứt.
- “Xa mặt cách lòng” — lời nhắc tỉnh táo về cái thường xảy ra sau khi bướm đã lìa hoa.
Đôi lời về câu này
Mấy câu trên là ca dao truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, không có tác giả, và đừng gán cho ai. Khi hát, người ta còn nối thêm hai dòng nữa nói cảnh kẻ đi xa người ở lại; mỗi nơi hát mỗi khác, chữ nghĩa xê dịch đôi chút là chuyện thường của ca dao. Cách hiểu chép ở đây cũng chỉ là cách hiểu quen thuộc, bà con đọc để tham khảo thôi, thấy hợp cảnh mình thì lấy, không hợp thì cứ để đó.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
