Nhà đang sang mà nghe câu này thì hơi nhột, nhà đang túng mà nghe thì lại thấy nhẹ lòng. Ai giàu ba họ, ai khó ba đời vỏn vẹn mười chữ mà làm được cả hai việc, nên người mình nhắc tới nó hoài.
“Ba họ”, “ba đời” là nói cái gì
“Ba họ” là ba bên họ hàng bám quanh một con người: bên cha, bên mẹ, bên vợ hoặc bên chồng. Ngày trước no đói đều trông vào ba bên ấy. Nói giàu ba họ tức là giàu tới mức cả ba bên đều dư dả, sang khắp lượt.
“Ba đời” là ba lớp người nối nhau: đời ông, đời cha, đời con. Ba đời là quãng đủ dài để người ta gọi một nhà là giàu hẳn hay nghèo hẳn, chứ không còn là chuyện năm nay được mùa, sang năm mất mùa.
Cả câu hỏi ngược cho vui miệng, mà thật ra là để khẳng định: nào có ai giàu suốt cả ba bên họ, nào có ai khó lì lợm hết ba đời. Chữ “ai” đứng đầu hai vế nghe như một tiếng thách nhẹ.
Người xưa muốn nói điều gì
Ý là chẳng nhà nào đứng yên một chỗ. Nhà đang thịnh có thể xuống, nhà đang khó có thể lên. Đổi chậm thôi, qua từng đời, nhưng có đổi.
Vế đầu là lời nhắc cho người đang sang. Của trong nhà phần lớn là nhờ thời buổi thuận và nhờ người đi trước còng lưng làm ra. Con cháu sinh ra đã có sẵn mâm cao thì thiếu cái vất vả từng rèn nên ông cha, nên của hao dần qua vài đời là chuyện thường thấy.
Vế sau là lời tiếp sức cho người đang khó. Sinh ra ở chỗ thấp không có nghĩa cả họ phải nằm mãi ở đó. Một đời chịu học, chịu làm, biết dành dụm là nhà đã sang được trang khác.
Có chỗ dễ hiểu lệch: câu này không hứa cứ ngồi chờ là giàu. Nó nói đời có thể đổi, chứ không nói đời tự đổi giùm mình.
Bài học và cách dùng hôm nay
Lúc làm ăn đang lên chính là lúc nên để dành, nên học thêm cái nghề, nên ăn ở tử tế với người quanh mình. Đó không phải lúc tiêu theo tháng thu nhập cao nhất đời. Nhiều người phất nhanh rồi trắng tay chỉ vì nâng mức sống nhanh hơn nâng tay nghề.
Nuôi con cũng vậy. Cho con đủ ăn đủ mặc là đúng, nhưng nên chừa lại cho con vài phần vất vả: tự quét nhà rửa bát, tự kiếm lấy khoản tiêu vặt, biết mớ rau ngoài chợ bao nhiêu tiền. Cái đó mới theo con khi cha mẹ không còn.
Với người đang chật vật, đường đổi vận chắc chân nhất vẫn là học cho xong một nghề. Có nhà đổi hẳn cảnh sống chỉ nhờ một người con học tới nơi tới chốn.
Còn trong cách nhìn người thì đừng đo ai bằng cái nhà họ đang ở lúc này. Mươi năm sau chỗ đứng có khi đổi cho nhau. Người khinh kẻ nghèo, nịnh kẻ giàu là người nhìn đời quá ngắn.
Những câu cùng ý
- Sông có khúc, người có lúc — đời có đoạn thuận đoạn khó, không ai một mực mãi.
- Hết cơn bĩ cực đến hồi thái lai — qua lúc cùng quẫn rồi thì tới lúc dễ thở.
- Con hơn cha là nhà có phúc — mỗi đời nhích lên một bậc, đúng cái cách các nhà đổi vận.
- Miệng ăn núi lở — chỉ ăn mà không làm ra thì của cao như núi cũng cạn.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng của ông bà, không rõ ai đặt ra, cũng không gắn với chuyện của người nào. Đó là kinh nghiệm dân gian nhặt từ chuyện làng chuyện xóm, nghe thì xuôi tai nhưng không phải chân lý đúng cho mọi nhà. Có nhà giữ được nếp làm ăn qua nhiều đời, cũng có nhà cố mấy đời vẫn chưa lên nổi vì những cái nằm ngoài tay họ. Vậy nên cứ xem đây là lời tham khảo, mượn nó soi lại nhà mình mà lo xa, chứ đừng lấy nó ra đoán trước phần số của ai.
