Lễ tiễn Ông Công Ông Táo về trời ngày 23 tháng Chạp âm lịch là một trong những phong tục đẹp nhất của người Việt — đánh dấu thời điểm chuẩn bị đón Tết Nguyên Đán. Theo quan niệm dân gian, ba vị Táo Quân (Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ) lên thiên đình báo cáo về việc gia đình trong năm.
Truyền thuyết Táo Quân
Theo truyền thuyết Việt Nam, Táo Quân gồm 3 vị (đôi khi gọi là "2 ông 1 bà") — coi sóc bếp lửa, gia đạo của mỗi gia đình. Ngày 23 tháng Chạp, ba vị về trời báo cáo Ngọc Hoàng về việc thiện - ác trong nhà.
Phong tục này phản ánh quan niệm: gia đình là tế bào của xã hội, mỗi nhà đều có "vị thần" coi sóc. Đó là cách văn hoá Việt đặt giá trị cao cho mái ấm gia đình.
Mâm cúng Ông Công Ông Táo
Mâm cúng truyền thống gồm:
- 3 con cá chép sống — phương tiện "cưỡi" của Táo Quân về trời. Sau cúng được phóng sinh ra sông hồ.
- 3 bộ áo mũ giấy — cho 3 vị Táo (2 ông áo mũ nam, 1 bà áo nữ).
- 1 con gà luộc hoặc thịt heo luộc.
- Xôi gấc hoặc xôi đậu xanh.
- Canh măng hoặc canh mọc.
- Trầu cau, hoa, hương, đèn.
- Hoa quả, bánh kẹo.
- Vàng mã — đốt sau cúng.
Thời gian cúng
Truyền thống cúng trước 12h trưa ngày 23 tháng Chạp — vì sau giờ Ngọ, Táo Quân đã "lên đường". Tuy nhiên, một số gia đình ở thành phố cúng vào tối 22 hoặc sáng 23 sớm — đều được.
Quan trọng là "trước giờ trưa 23 tháng Chạp" — đảm bảo Táo Quân kịp về thiên đình.
Nghi thức cúng
- Lau dọn bàn thờ, ban thờ Táo Quân (nếu có).
- Bày mâm cúng — cá chép trong chậu nước, đồ ăn trên bàn thờ.
- Thắp hương, khấn — kính báo Táo Quân về trời.
- Đợi hương cháy hết (30-60 phút).
- Đốt vàng mã, áo mũ giấy ngoài sân.
- Phóng sinh cá chép — ra sông, hồ, ao tự nhiên.
- Gia đình ăn mâm cỗ chung.
Phóng sinh cá chép
Đây là phần đẹp nhất của lễ — gắn liền với truyền thuyết "cá chép hoá rồng":
- Chọn cá chép khoẻ — không bị thương trước.
- Vận chuyển trong chậu nước — đến nơi phóng sinh.
- Phóng sinh ở sông, hồ tự nhiên — không thả vào nơi không có nguồn nước chảy.
- Trả cá xuống nước nhẹ nhàng — không quăng từ trên cao.
- Có thể "dạy" con cháu về ý nghĩa — yêu thiên nhiên, tôn trọng sinh vật.
Lời khấn đơn giản
"Hôm nay ngày 23 tháng Chạp năm [X], con [tên], cùng gia đình thành kính sửa soạn mâm cỗ, dâng lên Ông Công Ông Táo. Mong các ngài về thiên đình tâu trình tốt với Ngọc Hoàng về gia đình con — những việc làm tốt trong năm. Cầu Tết đến gia đình con bình an, hoà thuận, năm mới phát đạt."
Sau lễ cúng
Sau khi tiễn Táo Quân, gia đình bắt đầu chuẩn bị Tết:
- Lau dọn nhà cửa "tổng lực".
- Mua sắm đồ Tết.
- Trang trí cây mai/đào, bánh chưng/tét.
- Đón Tết Nguyên Đán đầy đủ.
Lưu ý hiện đại
- Cá chép phóng sinh phải là cá thực — không dùng cá nhựa, cá giả.
- Vàng mã đốt ngoài sân — an toàn cháy.
- Không cần quá nhiều vàng mã — phù hợp môi trường.
- Mâm cỗ phù hợp khả năng gia đình.
Lời cuối
Lễ Ông Công Ông Táo là di sản văn hoá đẹp của Việt Nam — kết hợp tâm linh truyền thống và sự gắn kết gia đình. Tổ chức theo truyền thống nhưng linh hoạt, ý nghĩa cốt lõi là sự biết ơn và chuẩn bị tinh thần đón năm mới.
