Những ngày cuối tháng Chạp, khi công việc dần khép lại, các gia đình Việt lại quây quần bên mâm cỗ tất niên. Đây là bữa cơm sum họp thiêng liêng, đánh dấu thời khắc tiễn năm cũ, đón năm mới, đồng thời mời ông bà tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu. Nếu bạn muốn chuẩn bị mâm cỗ tất niên tươm tất, bài viết dưới đây sẽ gợi ý lễ vật và cách bày theo từng miền để tham khảo.
Ý nghĩa lễ tất niên và thời điểm
Tất niên nghĩa là "kết thúc năm", là dịp gia đình nhìn lại một năm đã qua với lòng biết ơn và cùng nhau hướng tới năm mới. Mâm cỗ tất niên vừa để cúng gia tiên, mời ông bà về sum vầy ngày Tết, vừa là bữa cơm đoàn viên ấm cúng của cả nhà. Đây là một trong những nét đẹp gắn kết tình thân sâu sắc nhất của người Việt.
Về thời điểm, lễ tất niên thường được làm vào những ngày cuối cùng của năm âm lịch, phổ biến là chiều 30 Tết (hoặc 29 với tháng thiếu). Tuy nhiên nhiều gia đình bận rộn tổ chức sớm hơn, từ 27, 28 tháng Chạp, để con cháu ở xa kịp về tề tựu. Giờ cúng thường vào chiều tối, sau đó cả nhà cùng dùng bữa.
Danh sách lễ vật mâm cỗ tất niên
Mâm cỗ tất niên thường là cỗ mặn thịnh soạn, nhưng cũng có thể làm chay. Dưới đây là gợi ý đầy đủ:
Hương hoa, đèn nến:
- Một bó hương, một lọ hoa tươi (hoa cúc, hoa đào, hoa mai)
- Hai cây nến hoặc đèn cầy
- Trầu cau, mâm ngũ quả
Mâm cỗ mặn truyền thống:
- Gà luộc nguyên con
- Bánh chưng hoặc bánh tét
- Đĩa xôi gấc
- Bát canh (canh măng, canh bóng, canh khổ qua tùy miền)
- Đĩa giò, đĩa nem
- Món xào, món kho (thịt kho tàu, thịt đông)
- Đĩa dưa hành, củ kiệu
Mâm cỗ chay (nếu chọn):
- Xôi, chè
- Các món chay như nem chay, canh nấm, rau củ, đậu hũ
Rượu, trà, nước và vàng mã:
- Ba chén rượu, ba chén trà
- Đĩa gạo, đĩa muối
- Bộ vàng mã, tiền vàng dâng tổ tiên
Danh sách trên mang tính tham khảo. Gia đình có thể gia giảm món ăn cho phù hợp khẩu vị và điều kiện, cốt ở sự sum vầy và tấm lòng thành kính.
Cách bày và sắp mâm cỗ
Mâm cỗ tất niên thường được bày trên ban thờ gia tiên. Bạn sắp hương hoa, đèn nến phía trong cùng, mâm ngũ quả và cỗ mặn bày cân đối phía trước. Gà luộc quay đầu ra ngoài, bánh chưng bánh tét đặt trang trọng, các món còn lại xếp gọn gàng, hài hòa.
Sau khi bày biện xong, gia chủ ăn mặc chỉnh tề, thắp hương và khấn mời tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu. Khi hương tàn, gia đình hạ lễ, hóa vàng rồi cùng nhau quây quần bên mâm cơm tất niên. Đây chính là khoảnh khắc đầm ấm được mong chờ nhất, khi mọi người cùng ôn lại chuyện năm cũ và chúc nhau những điều tốt lành.
Bài khấn ngắn và lưu ý
Bài khấn tất niên xoay quanh việc tạ ơn một năm đã qua và mời tổ tiên về đón Tết. Mẫu tham khảo:
*"Hôm nay ngày… tháng Chạp năm…, gia đình chúng con sắm sửa mâm cỗ tất niên, thành tâm kính mời chư vị tổ tiên, ông bà về sum họp cùng con cháu, chứng giám lòng thành. Cúi xin phù hộ cho gia đình sang năm mới mạnh khỏe, an khang, trên dưới thuận hòa, vạn sự tốt lành."*
Lưu ý: mâm cỗ tất niên không nhất thiết phải quá cầu kỳ hay tốn kém. Điều quý giá nhất là sự có mặt đầy đủ của các thành viên và không khí ấm áp của gia đình. Hãy để bữa cơm cuối năm thật nhẹ nhàng, vui vẻ.
Lưu ý theo vùng miền
Mâm cỗ tất niên phản ánh rõ nét đặc trưng ba miền. Miền Bắc thường có bánh chưng, gà luộc, canh bóng, thịt đông, dưa hành. Miền Trung góp mặt bánh tét, thịt heo ngâm mắm, các món đậm đà. Miền Nam quen thuộc với bánh tét, thịt kho hột vịt, canh khổ qua nhồi thịt mang ý nghĩa "qua khổ". Mỗi vùng một hương vị, nhưng đều chan chứa tình thân.
Tất niên khép lại năm cũ, mở đường cho thời khắc thiêng liêng của phong tục cúng giao thừa và niềm vui đầu năm qua phong tục xông đất. Đó là chuỗi nghi lễ nối tiếp làm nên hồn Tết cổ truyền của người Việt.
Câu hỏi thường gặp
Cúng tất niên vào ngày nào là hợp nhất?
Phổ biến nhất là chiều 30 Tết (hoặc 29 với tháng thiếu). Tuy nhiên bạn có thể làm sớm hơn từ 27, 28 tháng Chạp để con cháu ở xa kịp về. Điều quan trọng là cả nhà sum vầy đông đủ.
Mâm cỗ tất niên có bắt buộc phải mặn không?
Không. Nhiều gia đình chọn mâm chay thanh tịnh cho bữa cúng tất niên. Bạn hoàn toàn có thể làm theo khẩu vị và quan niệm của gia đình mình.
Ở nhà thuê, nhà nhỏ có làm tất niên được không?
Hoàn toàn được. Bạn chỉ cần một mâm cỗ gọn gàng và tấm lòng thành. Không gian không quan trọng bằng sự đầm ấm và tình thân trong bữa cơm cuối năm.
Mong rằng những gợi ý tham khảo trên giúp gia đình bạn có một bữa cỗ tất niên thật ấm cúng, khép lại năm cũ trọn vẹn và đón năm mới an khang.